गुरु पूर्णिमा केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, मानव सभ्यताले ज्ञान, अनुशासन, संस्कार र सत्यको खोजप्रति व्यक्त गरेको गहिरो सम्मानको दिन हो। नेपालसहित भारत, भुटान र दक्षिण एसियाका विभिन्न देशहरूमा विशेष श्रद्धाका साथ मनाइने यो पर्वले गुरु–शिष्य सम्बन्धको अनुपम महत्त्वलाई स्मरण गराउँछ। आधुनिक प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल शिक्षाको तीव्र विकास भइरहेको वर्तमान समयमा पनि गुरुको भूमिका झन् अर्थपूर्ण बनेको छ, किनकि सूचना दिन सक्ने साधन धेरै भए पनि विवेक, मूल्य र मानवीय चेतना जगाउने क्षमता अझै गुरुमा नै केन्द्रित छ।
गुरु पूर्णिमाको ऐतिहासिक आधार महर्षि वेदव्याससँग जोडिएको छ। हिन्दू दर्शनअनुसार वेदहरूको वर्गीकरण गर्ने, महाभारत र अठार पुराणको रचना गर्ने तथा ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा समाजसम्म पुर्याउने महान ऋषि वेदव्यासको जन्मदिनका रूपमा पनि यो दिनलाई स्मरण गरिन्छ। त्यसैले यस पर्वलाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ। ज्ञानलाई पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने परम्पराको जग बसाल्ने महर्षि वेदव्यासप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै गुरुहरूको सम्मान गर्ने परम्परा हजारौं वर्षदेखि निरन्तर चलिआएको छ।
'गुरु' शब्द आफैंमा अत्यन्त गहन अर्थ बोकेको छ। संस्कृत भाषामा 'गु' को अर्थ अन्धकार र 'रु' को अर्थ त्यसलाई हटाउने भन्ने मानिन्छ। अर्थात् गुरु त्यो व्यक्तित्व हो जसले अज्ञानको अन्धकार हटाएर ज्ञानको उज्यालोतर्फ डोर्याउँछ। विद्यालयका शिक्षक मात्र होइन, जीवनमा सही बाटो देखाउने अभिभावक, आध्यात्मिक मार्गदर्शक, अनुसन्धानकर्ता, प्रशिक्षक, कलाकार, वैज्ञानिक वा कुनै पनि क्षेत्रमा प्रेरणा दिने व्यक्ति गुरुको स्वरूपमा सम्मानित हुन सक्छन्।
नेपालको सामाजिक संरचनामा गुरु–शिष्य सम्बन्ध विशेष सम्मानको विषय रहिआएको छ। गुरुकुल परम्पराबाट सुरु भएको शिक्षा प्रणालीले आज विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र आधुनिक विद्यालयसम्मको यात्रा तय गरिसकेको छ। माध्यम बदलिएको छ, तर ज्ञानको मूल मूल्य परिवर्तन भएको छैन। शिक्षकप्रतिको सम्मान, अनुशासन, अध्ययनप्रतिको समर्पण र नैतिकताको भावना आज पनि शिक्षा प्रणालीको आधारभूत स्तम्भ बनेका छन्।
बौद्ध धर्ममा पनि गुरु पूर्णिमाको विशेष महत्त्व छ। भगवान बुद्धले बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरेपछि सारनाथमा आफ्ना पाँच पूर्वसहयात्रीलाई पहिलो धर्मदेशना दिएको दिनलाई धेरै बौद्ध परम्पराले यसै अवधिसँग जोडेर स्मरण गर्छन्। यसले गुरु पूर्णिमालाई हिन्दू र बौद्ध दुवै परम्पराले साझा रूपमा ज्ञान, करुणा र सत्यको उत्सवका रूपमा ग्रहण गरेको देखाउँछ।
समाज परिवर्तनको इतिहास हेर्ने हो भने प्रत्येक युगमा कुनै न कुनै महान गुरुले सभ्यतालाई नयाँ दिशा दिएका छन्। दार्शनिकहरूले विचार दिएका छन्, वैज्ञानिकहरूले खोज गरेका छन्, साहित्यकारहरूले चेतना जगाएका छन् र शिक्षकहरूले ती सबै ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गरेका छन्। त्यसैले कुनै पनि राष्ट्रको विकास केवल सडक, भवन वा प्रविधिले मात्र सम्भव हुँदैन; त्यसको आधार सक्षम शिक्षक, गुणस्तरीय शिक्षा र अनुसन्धान संस्कृतिमा निर्भर हुन्छ।
नेपालमा शिक्षा क्षेत्रले उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि अझै धेरै चुनौती बाँकी छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच, दक्ष शिक्षकको उपलब्धता, प्रविधिमैत्री शिक्षण, अनुसन्धानमा लगानी र नैतिक शिक्षाको सुदृढीकरण आज पनि आवश्यक विषय हुन्। गुरु पूर्णिमाले यिनै विषयमा समाज र राज्यलाई पुनः सोच्न प्रेरित गर्छ। शिक्षकको सम्मान केवल एक दिन फूलमाला अर्पण गरेर पूरा हुँदैन; उनीहरूको व्यावसायिक विकास, सुरक्षित कार्य वातावरण, सम्मानजनक पारिश्रमिक र अनुसन्धानका अवसर सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
आजको डिजिटल युगमा विद्यार्थीले केही सेकेन्डमै संसारभरका पुस्तक, अनुसन्धान र भिडियो सामग्री पहुँच गर्न सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ, जटिल समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्न सक्छ र अध्ययनलाई सहज बनाउन सक्छ। तर यति हुँदाहुँदै पनि प्रविधिले गुरुको स्थान लिन सक्दैन। किनकि प्रविधिले सूचना दिन्छ, तर गुरुले मूल्य सिकाउँछन्। प्रविधिले तथ्य देखाउँछ, तर गुरुले सत्य पहिचान गर्ने दृष्टि दिन्छन्। प्रविधिले उत्तर दिन्छ, तर गुरुले सही प्रश्न सोध्न सिकाउँछन्। यही कारणले भविष्यको शिक्षामा प्रविधि र गुरुबीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य आवश्यक छ।
गुरु पूर्णिमाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष कृतज्ञताको संस्कार हो। सफल व्यक्तित्वहरूलाई हेर्दा उनीहरूले आफ्ना गुरु, अभिभावक र मार्गदर्शकलाई सधैं सम्मान गरेको पाइन्छ। कुनै पनि उपलब्धि केवल व्यक्तिगत प्रयासको परिणाम मात्र हुँदैन; त्यसको पछाडि परिवार, शिक्षक, समाज र प्रेरणा दिने अनेक व्यक्तिहरूको योगदान जोडिएको हुन्छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा धन्यवाद व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो।
वर्तमान समाजमा मूल्य, अनुशासन र नैतिकताको विषयमा व्यापक बहस भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, सूचना प्रवाहको तीव्रता र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीका कारण युवापुस्तामा मानसिक दबाब पनि बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा गुरुको भूमिका केवल पाठ्यपुस्तक पढाउनेमा सीमित रहँदैन। उनी प्रेरक, परामर्शदाता, नैतिक मार्गदर्शक र भविष्य निर्माणका सहयात्री बन्नुपर्छ। विद्यार्थीको क्षमता पहिचान गरेर सही दिशा दिन सक्ने गुरु नै वास्तविक अर्थमा समाज निर्माता हुन्।
गुरु पूर्णिमाको अवसरमा विद्यार्थीले आफ्ना शिक्षकप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु, पुराना गुरुहरूसँग भेटघाट गर्नु, आशीर्वाद लिनु र आफूले सिकेका ज्ञानलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनु यस पर्वको वास्तविक सन्देश हो। त्यस्तै शिक्षकहरूले पनि बदलिँदो समयअनुसार निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा जोड दिँदै आफ्नो भूमिका अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
नेपालको संविधानले शिक्षालाई मौलिक हकका रूपमा स्थापित गरेको छ। यस अधिकारलाई व्यवहारमा सफल बनाउन शिक्षक, अभिभावक, स्थानीय सरकार, विश्वविद्यालय, नीति निर्माता र सम्पूर्ण समाजबीच सहकार्य अपरिहार्य छ। गुणस्तरीय शिक्षा बिना समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव छैन, र गुणस्तरीय शिक्षा बिना सक्षम गुरुको कल्पना पनि गर्न सकिँदैन। त्यसैले गुरुमा गरिएको लगानी वास्तवमा राष्ट्रको भविष्यमा गरिएको लगानी हो।
गुरु पूर्णिमाले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिन्छ—जीवनभर सिकिरहनु। शिक्षा विद्यालय वा विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्रमा समाप्त हुँदैन। प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक चुनौती, प्रत्येक असफलता र प्रत्येक सफलताले नयाँ गुरुको भूमिका निर्वाह गरिरहेको हुन्छ। सिक्ने मनोवृत्ति कायम राख्ने व्यक्ति नै समयअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्षम हुन्छ।
आज जब विश्व ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ, नेपालले पनि अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र गुणस्तरीय शिक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। त्यसका लागि शिक्षकलाई सम्मान, विद्यार्थीलाई अवसर र शिक्षालाई राष्ट्र निर्माणको केन्द्रमा राख्ने दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपरिहार्य छ। गुरु पूर्णिमाले यही राष्ट्रिय संकल्पलाई पुनः स्मरण गराउने अवसर प्रदान गर्दछ।
अन्ततः गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक आस्थाको दिन होइन; यो ज्ञानप्रतिको श्रद्धा, संस्कारप्रतिको प्रतिबद्धता, नैतिकताको संरक्षण र सभ्य भविष्य निर्माणको सामूहिक अभियान हो। आफ्ना गुरुहरूको सम्मान गर्दै, सिकाइलाई जीवनको निरन्तर यात्राका रूपमा स्वीकार गर्दै र प्राप्त ज्ञानलाई समाजको कल्याणमा प्रयोग गर्ने संस्कार विकास गर्न सक्यौं भने गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सार्थकता स्थापित हुनेछ। ज्ञानको उज्यालो फैलाउने प्रत्येक गुरु, शिक्षा प्राप्त गर्ने प्रत्येक विद्यार्थी र शिक्षालाई समाज परिवर्तनको माध्यम बनाउने प्रत्येक नागरिकप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै यस वर्षको गुरु पूर्णिमाले नेपालमा शिक्षित, नैतिक, अनुसन्धानमुखी र समृद्ध समाज निर्माणको नयाँ प्रेरणा प्रदान गरोस्।
