नेपाली सेनाको इतिहास नेपालको राज्य, राष्ट्रिय एकता, सार्वभौमिकता र सुरक्षाको इतिहाससँग जोडिएको छ। आधुनिक नेपालको निर्माण प्रक्रियादेखि आजको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म नेपाली सेनाले आफ्नो भूमिकालाई समयअनुसार परिवर्तन गर्दै आएको छ। परम्परागत रूपमा राष्ट्रको बाह्य सुरक्षा र राष्ट्रिय अखण्डताको संरक्षण नेपाली सेनाको मुख्य जिम्मेवारी रहे पनि नेपालजस्तो भौगोलिक र प्राकृतिक जोखिमयुक्त देशमा सेना केवल सुरक्षा निकायमा सीमित रहन सकेन।
भूकम्प आउँदा भग्नावशेषभित्र मानिस खोज्ने, बाढी आउँदा नदीको भेलबाट नागरिकलाई निकाल्ने, पहिरोले सडक बन्द गर्दा बाटो खोल्ने, हिमाली क्षेत्रमा फसेकालाई हेलिकप्टरबाट उद्धार गर्ने, दुर्घटनामा परेकाको उद्धार गर्ने र महामारीको समयमा अत्यावश्यक सामग्री ढुवानी गर्ने कार्यले नेपाली सेनाको अर्को महत्वपूर्ण पहिचान निर्माण गरेको छ।
नेपाली सेनाको आफ्नै विपद् व्यवस्थापन निर्देशनालयका अनुसार सेनाको स्थापना वि.सं. १८१९ मा भएदेखि नै यसको मूल केन्द्र राष्ट्रिय सुरक्षा र भौगोलिक अखण्डता रहे पनि नेपालको प्राकृतिक जोखिमका कारण विपद्को समयमा नागरिकलाई सहयोग गर्ने भूमिका पनि क्रमशः विकसित हुँदै आएको हो। १९९० सालको विनाशकारी भूकम्पलाई नेपाली सेनाको प्रारम्भिक महत्वपूर्ण विपद् प्रतिक्रिया उदाहरणका रूपमा सेनाले उल्लेख गरेको छ।
यसरी हेर्दा नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापन यात्रा आकस्मिक रूपमा सुरु भएको होइन। यो दशकौँको अनुभव, कठिन परिस्थितिमा काम गर्ने क्षमता, सैन्य अनुशासन, संगठनात्मक संरचना र आधुनिक खोज तथा उद्धार प्रविधिको विकाससँगै क्रमशः संस्थागत हुँदै आएको यात्रा हो।
१. स्थापनादेखि राष्ट्रसेवाको फराकिलो यात्रा
नेपाली सेनाको प्रारम्भिक इतिहास आधुनिक नेपालको एकीकरण अभियान र राष्ट्रिय सुरक्षासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। त्यस समयमा सेनाको प्रमुख आवश्यकता युद्ध, भूभागको सुरक्षा र राज्यको अस्तित्व संरक्षण थियो।
तर सैनिक संगठनको एउटा विशेष क्षमता हुन्छ—संकटको समयमा छिटो परिचालन हुन सक्ने क्षमता। यही क्षमता पछि प्राकृतिक विपद्का समयमा नागरिक उद्धारमा प्रयोग हुन थाल्यो।
नेपाल भूकम्पीय जोखिमको उच्च क्षेत्रमा रहेको छ। त्यसैगरी हिमाली भूभाग, तीव्र नदी बहाव, मनसुन, पहिरो र दुर्गम बस्तीका कारण देशमा वर्षेनी विभिन्न विपद् हुने गर्छन्। त्यसैले राष्ट्रिय संकटको समयमा सरकारसँग तत्काल ठूलो संख्यामा जनशक्ति परिचालन गर्ने संस्थामध्ये नेपाली सेना महत्वपूर्ण बनेको छ।
२. १९९० सालको भूकम्प : विपद् उद्धारमा सेनाको प्रारम्भिक ठूलो परीक्षा
वि.सं. १९९० अर्थात् सन् १९३४ को भूकम्प नेपालको आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी भूकम्पमध्ये एक थियो। काठमाडौं उपत्यका लगायत विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो क्षति भयो।
त्यो समय आजको जस्तो आधुनिक विपद् व्यवस्थापन प्रणाली, अत्याधुनिक उद्धार उपकरण, हेलिकप्टर वा डिजिटल सञ्चार प्रणाली थिएन। यस्तो कठिन अवस्थामा नेपाली सेनाले भग्न संरचनाबाट मानिस निकाल्ने, बाटो खुलाउने, घाइतेलाई सहयोग गर्ने तथा आवश्यक मानवीय सहायता उपलब्ध गराउने काम गरेको नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापन निर्देशनालयले उल्लेख गरेको छ।
यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण परम्परा स्थापित गर्यो—राष्ट्रिय विपद्मा सेना नागरिकको साथमा उभिने।
३. मनसुन, बाढी र पहिरो : वर्षेनी दोहोरिने चुनौती
नेपालमा विपद् भन्नासाथ भूकम्प मात्र सम्झनु पर्याप्त हुँदैन। मनसुनको समयमा बाढी र पहिरोले प्रत्येक वर्ष देशका विभिन्न भाग प्रभावित हुन्छन्।
तराईमा डुबान र नदी कटान, पहाडमा पहिरो तथा हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो र बाढीले यातायात, बस्ती, विद्युत् आयोजना र सञ्चार संरचनामा क्षति पुर्याउँछन्।
यस्ता घटनामा नेपाली सेनाको भूमिका खोज तथा उद्धारमा मात्र सीमित हुँदैन। सेनाले आवश्यकताअनुसार सडक खुलाउने, अस्थायी संरचना निर्माण गर्ने, राहत सामग्री ढुवानी गर्ने, प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने तथा हेलिकप्टरबाट हवाई उद्धार गर्ने काम गर्दै आएको छ।
नेपाली सेनाले २०२४ को मनसुनमा पनि देशका विभिन्न भागमा बाढी तथा पहिरोका घटनामा सक्रिय भएर उद्धार, सडक खुलाउने, बाढी नियन्त्रणका संरचना निर्माण, नागरिक स्थानान्तरण र हवाई उद्धार गरेको जनाएको थियो।
४. २००८ को कोशी बाढी : ठूलो नदी विपद्मा ठूलो परिचालन
सन् २००८ को कोशी बाढी नेपालका लागि ठूलो मानवीय र पूर्वाधार संकट थियो। कोशी नदीको तटबन्ध भत्किएपछि ठूलो भूभाग प्रभावित भयो र हजारौँ परिवार विस्थापित भए।
यो संकटले नेपालका ठूला नदी प्रणालीसँग सम्बन्धित विपद्मा तत्काल उद्धार, राहत, यातायात तथा सुरक्षा व्यवस्थापनको आवश्यकता कति ठूलो हुन्छ भन्ने देखायो।
नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापन इतिहासमा कोशी बाढी २००८ लाई प्रमुख उद्धार घटनामध्ये समावेश गरिएको छ।
कोशीको अनुभवले भविष्यमा नदीजन्य विपद्का लागि तयारी, उद्धार सामग्री, हेलिकप्टरको प्रयोग, स्थानीय प्रशासनसँग समन्वय र राहत वितरणको महत्व अझ स्पष्ट बनायो।
५. जुरे पहिरो : पहाडी विपद्मा खोजी र उद्धारको चुनौती
सिन्धुपाल्चोकको जुरे पहिरो नेपालको आधुनिक पहिरो इतिहासमा अत्यन्त दुःखद घटना हो। विशाल पहिरोले बस्ती र सडक क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्यायो।
यस्ता पहिरोमा उद्धारको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको घटनास्थलसम्म पुग्ने बाटो नै बन्द हुनु हो। पहिरोले सडक पुर्याएपछि भारी उपकरण र उद्धार टोलीलाई घटनास्थलमा पुर्याउन कठिन हुन्छ।
नेपाली सेनाले जुरे पहिरोलाई आफ्नो प्रमुख विपद् प्रतिक्रिया घटनामध्ये राखेको छ।
यस प्रकारका घटनाले सेनालाई पहिरो उद्धार, भारी उपकरणको प्रयोग, दुर्गम क्षेत्रमा जनशक्ति परिचालन र हवाई साधनको प्रयोगमा थप अनुभव प्रदान गर्यो।
६. २०७२ को भूकम्प : नेपाली सेनाको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो मानवीय अभियानमध्ये एक
२०७२ सालको गोरखा भूकम्प नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापन क्षमताको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा बन्यो। २०७२ वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पपछि काठमाडौं उपत्यकासहित गोरखा, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, धादिङ, रसुवा, काभ्रे लगायतका जिल्लामा ठूलो क्षति भयो। हजारौँ घर तथा सार्वजनिक संरचना भत्किए।
भूकम्पपछि नेपाली सेना ठूलो संख्यामा परिचालन भयो। भग्न संरचनामा खोजी, जीवित व्यक्तिको उद्धार, शव व्यवस्थापन, घाइतेको सहायता, राहत सामग्री ढुवानी र दुर्गम क्षेत्रमा हेलिकप्टरबाट सहायता पुर्याउने काम भयो।
यसै अवधिमा सेनाको विपद् व्यवस्थापनमा आधुनिक खोज तथा उद्धार प्रविधिको आवश्यकता अझ स्पष्ट भयो। अन्तर्राष्ट्रिय खोज तथा उद्धार टोलीसँग समन्वय, उपकरणको प्रयोग र संयुक्त अपरेसनले नेपाली सेनाको क्षमता विकासमा पनि योगदान पुर्यायो।
२०७२ को भूकम्पपछि नेपालले विपद् व्यवस्थापनलाई सुरक्षा र राहतको विषय मात्र नभई जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, उद्धार, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणको समग्र चक्रका रूपमा हेर्न थाल्यो।
७. बारा–पर्सा हावाहुरी : अर्को फरक प्रकृतिको विपद्
२०७५ साल चैतमा बारा र पर्सामा आएको विनाशकारी हावाहुरीले ठूलो जनधनको क्षति गर्यो।
भूकम्प, बाढी वा पहिरोभन्दा फरक प्रकृतिको यस्तो विपद्मा पनि नेपाली सेना तत्काल परिचालन भयो। प्रभावित क्षेत्रमा खोजी तथा उद्धार, घाइतेलाई सहयोग, भग्न संरचना व्यवस्थापन र राहत कार्यमा सेना संलग्न भयो।
नेपाली सेनाको आधिकारिक विपद् इतिहासमा बारा–पर्सा हावाहुरीलाई पनि प्रमुख विपद् प्रतिक्रिया घटनाका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
यसले नेपाली सेनाको विपद् भूमिका एउटै प्रकारको प्राकृतिक प्रकोपमा सीमित नभएको देखायो।
८. कोभिड–१९ : अदृश्य शत्रुविरुद्धको फरक युद्ध
सन् २०२० मा विश्वभर फैलिएको कोरोना महामारी परम्परागत प्राकृतिक विपद् थिएन। यो जैविक संकट थियो।
तर विपद् व्यवस्थापनमा सेनाको भूमिका यस्ता परिस्थितिमा पनि देखियो। महामारीका समयमा सुरक्षा, स्वास्थ्य सामग्रीको व्यवस्थापन, आवश्यक सामग्री ढुवानी तथा सरकारका विभिन्न निर्णय कार्यान्वयनमा सहयोग गर्ने जिम्मेवारी नेपाली सेनाले निर्वाह गर्यो।
नेपाली सेनाको आधिकारिक विपद् इतिहासमा २०२० को COVID-19 pandemic लाई प्रमुख प्रतिक्रिया घटनामध्ये समावेश गरिएको छ।
यस घटनाले भविष्यको विपद् व्यवस्थापन केवल बाढी, भूकम्प र पहिरोमा केन्द्रित भएर पुग्दैन भन्ने शिक्षा दियो।
९. विपद् व्यवस्थापनको संस्थागत रूपान्तरण
समयसँगै नेपाली सेनाको विपद् भूमिका आकस्मिक प्रतिक्रियाबाट विशेषीकृत क्षमतातर्फ अघि बढेको छ।
नेपालको संविधानको धारा २६७ सम्बन्धी प्रावधानअनुसार विपद् व्यवस्थापनमा नेपाली सेनाको संलग्नताको संवैधानिक आधार रहेको सेनाको विपद् व्यवस्थापन निर्देशनालयले उल्लेख गरेको छ। यद्यपि विपद् राहत सेनाको प्राथमिक जिम्मेवारी होइन, आपत्कालीन अवस्थामा नागरिक उद्धार तथा मानवीय सहायता प्रदान गर्ने भूमिका महत्वपूर्ण बनेको छ।
रक्षा मन्त्रालयले पनि पछिल्लो समयमा नेपाली सेनाको भूमिकालाई बाह्य सुरक्षा मात्र नभई आन्तरिक सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, विकास निर्माण, प्रकृति संरक्षण लगायत विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार भएको उल्लेख गरेको छ।
यस परिवर्तनले सेनालाई Humanitarian Assistance and Disaster Response—HADR क्षमतातर्फ लैजान सहयोग गरेको छ।
१०. राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन शिक्षालय : तालिमबाट विशेषज्ञतासम्म
विपद्को समयमा केवल ठूलो संख्यामा सैनिक परिचालन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। आधुनिक विपद्मा विशेषज्ञ ज्ञान, उपकरण र विशेष तालिम आवश्यक हुन्छ।
नेपाली सेनाले १६ जुलाई २०१७ मा Disaster Management Training School स्थापना गरेको थियो। १९ जनवरी २०२२ मा यसको नाम परिवर्तन गरी National Disaster Management School (NDMS) बनाइएको हो।
यो गोकर्णेश्वर–४, गोकर्णमा रहेको छ। यहाँ सैनिकलाई विभिन्न विशेष
तालिम प्रदान गरिन्छ यसमा:
-
Medical First Responder
-
Collapsed Structure Search and Rescue
-
Fire Fighting
-
Swift Water Search and Rescue
-
Basic Scuba Diving
-
Air Rescue
-
Tactical Level Search and Rescue
-
Field Engineer Bridge
-
Camp Coordination and Camp Management
-
विशेष उद्धार उपकरणसम्बन्धी तालिम
जस्ता कार्यक्रम छन्।
यसले नेपाली सेनाको विपद् व्यवस्थापनलाई सामान्य सैनिक परिचालनबाट विशेषज्ञ खोज तथा उद्धार प्रणालीतर्फ अघि बढाएको छ।
११. हेलिकप्टर : नेपालको दुर्गम भूगोलमा जीवनरेखा
नेपालको विपद् उद्धारमा हवाई क्षमता अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा सडक नपुगेका कारण विपद् भएको स्थानमा स्थलमार्गबाट पुग्न घण्टौँ वा दिनौँ लाग्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा हेलिकप्टरले घाइते, गर्भवती, वृद्ध, बालबालिका तथा जोखिममा रहेका नागरिकलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा सार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
२०२४ मा दोलखाको रोल्वालिङ खोला क्षेत्रमा बाढीका कारण सम्पर्कविहीन अवस्थामा रहेका नौ जनालाई नेपाली सेनाको हेलिकप्टरबाट उद्धार गरिएको आधिकारिक विवरण छ।
त्यस्तै २०२४ मा सिमलतालमा पहिरोले त्रिशूली नदीमा बगाएका दुई बस तथा यात्रुको खोजीमा नेपाली सेनाका गोताखोरसहित विशेष तालिमप्राप्त टोली परिचालन गरिएको थियो।
१२. हवाई दुर्घटनादेखि नदी उद्धारसम्म
विपद् भनेको केवल प्राकृतिक प्रकोप होइन। विमान दुर्घटना, सडक दुर्घटना, औद्योगिक दुर्घटना वा संरचना भत्किनु पनि ठूलो मानवीय संकट बन्न सक्छ।
२०२४ जुलाई २४ मा सौर्य एयरलाइन्सको CRJ7 विमान दुर्घटनामा नेपाली सेनाको उद्धार टोली तत्काल परिचालन भएको थियो। सेनाको आधिकारिक विवरणअनुसार एक जना पाइलटलाई जीवितै उद्धार गरिएको तथा १८ जनाको शव उद्धार गरिएको थियो।
यसले नेपाली सेनाको विपद् क्षमता बहु–जोखिम अर्थात् multi-hazard response तर्फ विकसित भइरहेको देखाउँछ।
१३. अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य : नेपालको उद्धार क्षमता विश्वसँग जोडिँदै
आधुनिक विपद् राष्ट्रिय सीमाभित्र मात्र सीमित हुँदैन। ठूलो भूकम्प, महामारी, बाढी वा हिमाली दुर्घटनामा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक हुन सक्छ।
नेपाली सेनाले विभिन्न देशका सुरक्षा तथा उद्धार निकायसँग संयुक्त अभ्यास गर्दै आएको छ।
२०२४ सेप्टेम्बरमा नेपाली सेना र अमेरिकी Pacific Air Forces बीच Exercise Pacific Angel 24-2 सञ्चालन भयो। उक्त अभ्यासमा Humanitarian Assistance and Disaster Response क्षमतामा केन्द्रित संयुक्त खोज तथा उद्धार तालिम गरिएको थियो। २३२ जनाको सहभागिता रहेको उक्त अभ्यासमा नेपाली सेनाका १७०, अमेरिकी PACAF का ६० र बंगलादेश वायुसेनाका दुई पर्यवेक्षक सहभागी थिए।
यस प्रकारका अभ्यासले अन्तर्राष्ट्रिय उद्धार टोलीसँग समन्वय गर्ने, सञ्चार प्रणाली मिलाउने र संयुक्त अपरेसन सञ्चालन गर्ने क्षमता बढाउँछ।
१४. २०२६ को भोटेकोशी : नेपाली सेनाको नयाँ पुस्ताको सबैभन्दा कठिन परीक्षा
२०२६ अगस्ट २६ मा रसुवाको भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी फ्ल्यास फ्लडले नेपाललाई फेरि एउटा अभूतपूर्व मानवीय संकटको सामना गरायो।
बाढीले घर, सडक, पुल, जलविद्युत् संरचना तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्यायो। नेपाल सरकारका अनुसार सुरक्षा तथा विपद् व्यवस्थापन निकायहरूलाई खोज तथा उद्धार, स्थानान्तरण, स्वास्थ्य सहायता र राहतका लागि परिचालन गरिएको थियो।
यो घटनाको प्रकृति अत्यन्त जटिल थियो। नदीको तीव्र बहाव, भत्किएका सडक र पुल, पहाडी भूगोल, सुरुङभित्र फसेका मानिस तथा नदी आसपासको अस्थिर भूभागले उद्धारलाई अत्यन्त कठिन बनायो।
त्यसैले भोटेकोशीमा सेनाले परम्परागत उद्धार मात्र होइन, हवाई उद्धार, विशेष खोज तथा उद्धार, सुरुङ उद्धार, शव खोजी तथा व्यवस्थापन र अन्तर–निकाय समन्वय जस्ता बहुआयामिक काम गर्नुपरेको छ।
१५. भोटेकोशीमा सेनाको विशाल परिचालन
३१ अगस्ट २०२६ को नेपाल सरकारको आधिकारिक प्रेस ब्रिफिङअनुसार भोटेकोशी विपद्मा ९०३ शव फेला परिसकेका थिए, करिब ४,२०० मानिस अझै सम्पर्कविहीन थिए र १०,००० भन्दा बढी मानिसको उद्धार भइसकेको थियो। उद्धार गरिएकामध्ये ३२३ भन्दा बढी विदेशी नागरिक थिए। करिब ५९० विदेशी नागरिक ३९ देशबाट अझै बेपत्ता रहेको सरकारी विवरण थियो।
यद्यपि यी संख्या अन्तिम होइनन्। खोज, पहिचान र तथ्यांक प्रमाणीकरण जारी रहेकाले संख्या परिवर्तन हुन सक्छ। स्वयं सरकारले सञ्चारमाध्यमलाई आधिकारिक रूपमा प्रमाणित तथ्यांक मात्र प्रयोग गर्न आग्रह गरेको छ।
यस विपद्मा नेपाली सेनाको हवाई उद्धार क्षमता विशेष रूपमा महत्वपूर्ण देखिएको छ। ३१ अगस्टसम्म सार्वजनिक गरिएको विवरणअनुसार नेपाली सेनाले ३,३४४ नेपाली र २५२ विदेशी नागरिकको हवाई उद्धार गरेको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणसम्बन्धी रिपोर्टमा उल्लेख गरिएको छ।
१६. सुरुङ उद्धार : नयाँ प्रकारको चुनौती
भोटेकोशी विपद्को अर्को विशेष पक्ष भनेको जलविद्युत् तथा सुरुङ क्षेत्रमा मानिस फस्नु हो।
यस्तो उद्धार सामान्य बाढी उद्धारभन्दा फरक हुन्छ। सुरुङभित्र अक्सिजन, पानी, संरचनाको स्थिरता, सञ्चार र प्रवेशमार्ग जस्ता विषय महत्वपूर्ण हुन्छन्।
नेपाल सरकारले भारत, चीन र दक्षिण कोरियाबाट विशेष सुरुङ उद्धार विशेषज्ञ टोलीको सहयोग लिएको छ। ३१ अगस्टको सरकारी विवरणअनुसार भारतबाट ११, चीनबाट नौ र दक्षिण कोरियाबाट पनि टोली परिचालन गरिएको थियो। नेपाली सेनासँग समन्वयमा यी विशेषज्ञहरूलाई विभिन्न प्रभावित क्षेत्रमा प्रयोग गरिएको थियो।
यसले भोटेकोशी विपद्लाई नेपालको मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय उद्धार सहकार्यको पनि उदाहरण बनाएको छ।
१७. नेपाली सेनाको भूमिका : उद्धार मात्र होइन, पुनर्स्थापनासम्म
विपद् व्यवस्थापनलाई तीन चरणमा हेर्न सकिन्छ—पूर्वतयारी, प्रतिकार्य र पुनःस्थापना।
नेपाली सेनाको भूमिका यी सबै चरणमा विस्तार हुँदै गएको छ।
पूर्वतयारीमा तालिम, अभ्यास, उपकरण तयारी र समुदायसँग सहकार्य हुन्छ।
प्रतिकार्यमा खोजी, उद्धार, हवाई उद्धार, चिकित्सा सहायता, राहत ढुवानी र प्रभावित नागरिकको स्थानान्तरण हुन्छ।
पुनःस्थापनामा सडक तथा अस्थायी संरचना निर्माण, आवश्यक प्राविधिक सहयोग र राहत वितरणमा योगदान हुन सक्छ।
सेनाको विपद् व्यवस्थापन निर्देशनालयले पनि प्रशिक्षण, अभ्यास, नागरिक शिक्षा तथा अन्य निकायसँग सहकार्यलाई आफ्नो व्यापक भूमिकामा राखेको छ।
१८. भविष्यको नेपाली सेना : विपद् प्रतिकार्यमा अझ विशेषज्ञ बन्नुपर्ने आवश्यकता
जलवायु परिवर्तन, हिमनदी पग्लिने क्रम, हिमतालको जोखिम, अत्यधिक वर्षा, अनियन्त्रित शहरीकरण र जोखिमयुक्त पूर्वाधारका कारण नेपालमा भविष्यमा विपद्को प्रकृति अझ जटिल हुन सक्छ।
त्यसैले नेपाली सेनाको भविष्यको विपद् क्षमता केवल धेरै सैनिक परिचालन गर्नेमा निर्भर हुनु हुँदैन।
यसका लागि:
पहिलो, अत्याधुनिक ड्रोन, LiDAR, satellite imagery र real-time mapping क्षमता विस्तार गर्नुपर्छ।
दोस्रो, swift-water rescue र high-altitude rescue क्षमता अझ विस्तार गर्नुपर्छ।
तेस्रो, सुरुङ तथा जलविद्युत् उद्धारका लागि विशेष टोली निर्माण गर्नुपर्छ।
चौथो, मेडिकल first responder र disaster medicine क्षमता बढाउनुपर्छ।
पाँचौँ, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह, NDRRMA, स्वास्थ्य संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय उद्धार टोलीसँग संयुक्त अभ्यास बढाउनुपर्छ।
छैटौँ, चीन र भारतसँग सीमापार नदी, हिमताल, मौसम तथा बाढीसम्बन्धी वास्तविक समय सूचना आदानप्रदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
सातौँ, स्थानीय समुदायलाई उद्धारको पहिलो तहको रूपमा सक्षम बनाउनुपर्छ।
नेपाली सेनाको इतिहास मूलतः राष्ट्ररक्षा र राष्ट्रिय सुरक्षाको इतिहास हो। तर नेपालको भौगोलिक वास्तविकताले सेनाको भूमिका अझ फराकिलो बनाएको छ।
१९९० सालको भूकम्पमा भग्न संरचना पन्छाउने सैनिकदेखि २००८ को कोशी बाढीमा उद्धार गर्ने सैनिकसम्म, जुरे पहिरोदेखि २०७२ को महाभूकम्पसम्म, बारा–पर्साको हावाहुरीदेखि कोभिड–१९ महामारीसम्म नेपाली सेनाले विपद्को बदलिँदो स्वरूपसँगै आफ्नो क्षमता विस्तार गर्दै आएको छ।
आज नेपाली सेनासँग राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन निर्देशनालय, विशेष तालिमप्राप्त खोज तथा उद्धार टोली, राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन शिक्षालय, हेलिकप्टरमार्फत हवाई उद्धार क्षमता, गोताखोर, swift-water rescue, collapsed-structure search and rescue तथा अन्य विशेषज्ञ क्षमता छन्।
र २०२६ को भोटेकोशीले यो क्षमताको सबैभन्दा कठिन परीक्षा लिएको छ।
भोटेकोशीमा हजारौँ नागरिक प्रभावित हुँदा, सडक र पुल भत्किँदा, नदी उर्लिँदा र सुरुङभित्र मानिस फस्दा नेपाली सेना अन्य सुरक्षा तथा सरकारी निकायसँगै उद्धारको अग्रपंक्तिमा खटिएको छ। ३१ अगस्टसम्म १० हजारभन्दा बढी मानिसको उद्धार भइसकेको र ९०३ शव फेला परेको सरकारी तथ्यांकले विपद्को भयावहता देखाउँछ।
तर भोटेकोशीको कथा केवल सेनाको प्रशंसाको कथा मात्र होइन। यो नेपालले भविष्यका विपद्का लागि कति तयार छ भन्ने प्रश्न पनि हो।
किनकि ठूलो विपद् आएपछि हजारौँ सैनिक परिचालन गर्नु आवश्यक पर्न सक्छ; तर यदि पूर्वसूचना समयमै पुग्यो, जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान भयो, पुल र सडक सुरक्षित ढंगले बनाइयो, स्थानीय समुदायलाई तालिम दिइयो र सीमापार सूचना समयमै आदानप्रदान भयो भने त्यही हजारौँ जीवन बचाउन सकिन्छ।
नेपाली सेनाको विपद् यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि त्यसैले केवल उद्धार गरिएका मानिसको संख्या होइन।
सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको संकटको समयमा राज्य नागरिकको साथमा उभिन सक्छ भन्ने विश्वास हो।
र आजको नेपाली सेनाको अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी पनि यही हो—विपद् आएपछि उद्धार गर्ने सेना मात्र होइन, विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउन योगदान गर्ने आधुनिक, विशेषज्ञ र मानवीय उद्धार शक्ति बन्नु।
भोटेकोशीले फेरि प्रमाणित गरेको छ—प्रकृतिको शक्ति ठूलो हुन सक्छ, तर तयारी, प्रविधि, अनुशासन, समन्वय र मानवीय इच्छाशक्तिले धेरै जीवन बचाउन सक्छ।
त्यस यात्रामा नेपाली सेनाको भूमिका अब केवल सीमाको सुरक्षा गर्ने शक्तिमा सीमित छैन; विपद्को अँध्यारो क्षणमा जीवन खोज्ने, आशा बोकेर पुग्ने र नागरिकलाई सुरक्षित घर फर्काउने राष्ट्रिय मानवीय शक्तिका रूपमा पनि यसको जिम्मेवारी विस्तार भएको छ।
