काठमाडौं । विश्वका मानिसको स्वास्थ्य सुधार, रोग नियन्त्रण र स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका लागि काम गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण संस्थामध्ये विश्व स्वास्थ्य संगठन (World Health Organization–WHO) एक हो। संयुक्त राष्ट्रसंघको स्वास्थ्यसम्बन्धी विशेषीकृत निकायका रूपमा WHO ले विभिन्न देशका सरकार, स्वास्थ्य संस्था, वैज्ञानिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग सहकार्य गर्दै विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौतीको सामना गर्दै आएको छ। सन् १९४८ मा स्थापना भएको WHO ले अहिले विश्वका स्वास्थ्यसम्बन्धी नीति, अनुसन्धान, रोग नियन्त्रण र आपत्कालीन स्वास्थ्य प्रतिक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।
WHO स्थापना हुनुअघिको अवस्था
WHO स्थापना हुनुअघि विश्वमा स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका विभिन्न प्रयास भइरहेका थिए। संक्रामक रोग कुनै एउटा देशको सीमाभित्र मात्र सीमित नहुने भएकाले महामारी नियन्त्रणका लागि देशहरूबीच समन्वय आवश्यक हुँदै गएको थियो।
औद्योगिकीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र मानिसको आवतजावत बढ्दै जाँदा रोगहरू पनि सीमापार फैलिन थाले। हैजा, प्लेग, बिफरजस्ता संक्रामक रोगले विभिन्न समयमा ठूलो मानवीय क्षति पुर्याएका थिए। त्यसैले स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी आदानप्रदान, रोग निगरानी र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका लागि संस्थागत संरचनाको आवश्यकता बढ्दै गयो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि यस्तो आवश्यकता झनै स्पष्ट भयो। सन् १९४५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघ गठनको तयारी भइरहेका बेला अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्यका लागि छुट्टै संस्थाको आवश्यकता पनि छलफलमा आयो। WHO को आफ्नै इतिहासअनुसार सन् १९४५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघ निर्माणसम्बन्धी बैठकमा विश्वव्यापी स्वास्थ्य संस्थाको आवश्यकता स्वीकार गरिएको थियो।
सन् १९४६ : WHO को संविधान तयार
WHO को औपचारिक आधार सन् १९४६ मा तयार भयो। न्यूयोर्कमा १९ जुनदेखि २२ जुलाई १९४६ सम्म भएको International Health Conference ले WHO को संविधान तयार गरेको थियो। उक्त संविधानमा ६१ देशका प्रतिनिधिले २२ जुलाई १९४६ मा हस्ताक्षर गरेका थिए।
तर संविधानमा हस्ताक्षर हुँदैमा संगठन तत्काल पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको थिएन। सदस्य राष्ट्रहरूले आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेपछि संविधान कार्यान्वयनमा आयो।
अन्ततः ७ अप्रिल १९४८ मा WHO को संविधान लागू भयो। यही दिनलाई अहिले प्रत्येक वर्ष विश्व स्वास्थ्य दिवस (World Health Day) का रूपमा मनाइन्छ।
यसरी ७ अप्रिल १९४८ लाई WHO को औपचारिक जन्मदिनका रूपमा लिन सकिन्छ।
WHO को स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यापक अवधारणा
WHO को सबैभन्दा चर्चित योगदानमध्ये स्वास्थ्यलाई व्यापक रूपमा परिभाषित गर्नु पनि एक हो। WHO को संविधानले स्वास्थ्यलाई केवल रोग नहुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कल्याणसँग जोडेको छ।
यस अवधारणाले स्वास्थ्यसम्बन्धी विश्वव्यापी सोचमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। स्वास्थ्यलाई अस्पताल, औषधि र उपचारमा मात्र सीमित नगरी मानिसको सामाजिक अवस्था, मानसिक अवस्था, जीवनशैली र समग्र कल्याणसँग जोडेर हेर्नुपर्ने धारणा बलियो भयो।
WHO को संविधानले उच्चतम सम्भव स्वास्थ्य स्तर प्राप्त गर्नु प्रत्येक मानिसको मौलिक अधिकारसँग सम्बन्धित विषय भएको मान्यता पनि दिएको छ।
प्रारम्भिक प्राथमिकता : संक्रामक रोग नियन्त्रण
स्थापनापछि WHO को प्रमुख प्राथमिकतामध्ये संक्रामक रोग नियन्त्रण थियो। बिफर, मलेरिया, क्षयरोग, हैजा र अन्य संक्रामक रोग विश्वका धेरै देशका लागि ठूलो चुनौती थिए।
WHO ले सदस्य राष्ट्रलाई रोग निगरानी, तथ्यांक संकलन, खोप कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउन थाल्यो। यसले विभिन्न देशका स्वास्थ्य प्रणालीबीच सहकार्य बढाउन मद्दत गर्यो।
विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा WHO को सबैभन्दा चर्चित ऐतिहासिक सफलतामध्ये बिफर उन्मूलन हो। लामो समयसम्म विश्वका मानिसलाई प्रभावित गरेको बिफरविरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय खोप अभियान र निगरानी कार्यक्रम सञ्चालन गरियो। अन्ततः विश्वबाट प्राकृतिक रूपमा फैलिने बिफर उन्मूलन भएको घोषणा गरियो।
यस उपलब्धिले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य सहकार्यबाट ठूलो विश्वव्यापी परिणाम हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्यो।
स्वास्थ्य प्रणाली र खोपमा भूमिका
WHO ले समयसँगै आफ्नो कार्यक्षेत्र विस्तार गर्यो। संक्रामक रोग नियन्त्रणसँगै मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, पोषण, खोप, औषधि, सुरक्षित खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा र प्राथमिक स्वास्थ्य उपचारलाई पनि प्राथमिकता दिइयो।
विभिन्न देशका स्वास्थ्यकर्मीलाई प्राविधिक मार्गदर्शन उपलब्ध गराउनु WHO को महत्वपूर्ण कार्य बन्यो। रोगको पहिचान, उपचारसम्बन्धी मापदण्ड, स्वास्थ्य तथ्यांक र आपत्कालीन स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा पनि संगठनले अन्तर्राष्ट्रिय मार्गदर्शन विकास गर्दै आएको छ।
प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको ऐतिहासिक मोड
सन् १९७८ मा कजाकिस्तानको तत्कालीन अल्मा-अता शहरमा भएको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन स्वास्थ्य क्षेत्रको इतिहासमा महत्वपूर्ण घटना बन्यो। सम्मेलनले Primary Health Care अर्थात् प्राथमिक स्वास्थ्य सेवालाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य सुधारको आधारका रूपमा अघि बढायो।
यस अवधारणाले स्वास्थ्य सेवा केवल ठूला अस्पतालमा केन्द्रित हुनु हुँदैन भन्ने धारणा अघि सार्यो। समुदायको नजिकै आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने, रोकथाममा जोड दिने र सबै नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पुर्याउने विचारलाई प्राथमिकता दिइयो।
यसले पछि विश्वका धेरै देशको स्वास्थ्य नीति निर्माणमा प्रभाव पार्यो।
WHO र महामारी
विश्वमा नयाँ–नयाँ संक्रामक रोग देखा पर्दै गएपछि WHO को भूमिका झनै महत्वपूर्ण बन्यो। विभिन्न महामारी तथा स्वास्थ्य आपत्कालमा संगठनले देशहरूबीच सूचना आदानप्रदान, प्राविधिक मार्गदर्शन र समन्वयमा भूमिका खेल्दै आएको छ।
इबोला, SARS, MERS, इन्फ्लुएन्जा र अन्य संक्रामक रोगका प्रकोपमा WHO ले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रतिक्रियामा सहयोग गरेको छ।
COVID-19 महामारीले WHO को भूमिकालाई विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा बढी चर्चामा ल्यायो। महामारीका क्रममा WHO ले रोगसम्बन्धी वैज्ञानिक जानकारी, परीक्षण, उपचार, संक्रमण नियन्त्रण, खोप र सार्वजनिक स्वास्थ्य उपायबारे देशहरूलाई मार्गदर्शन गरेको थियो।
महामारी व्यवस्थापनका क्रममा WHO को भूमिकाबारे प्रशंसा मात्र होइन, विभिन्न विषयमा आलोचना र बहस पनि भयो। महामारीको प्रारम्भिक प्रतिक्रिया, सूचना आदानप्रदान र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वयबारे विभिन्न देश तथा विज्ञहरूले प्रश्न उठाए। यसले भविष्यमा विश्वव्यापी महामारीको तयारी अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखायो।
WHO को संरचना
WHO को मुख्यालय जेनेभा, स्विट्जरल्यान्डमा रहेको छ। यसको सदस्य राष्ट्रहरूले संगठनको मुख्य नीति र कार्यक्रम निर्धारणमा भूमिका खेल्छन्। WHO का सदस्य राष्ट्रहरूलाई छ वटा क्षेत्रीय संरचनामा विभाजन गरिएको छ—अफ्रिकी, अमेरिकाज, दक्षिण–पूर्वी एसिया, युरोपेली, पूर्वी भूमध्यसागरीय र पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्र।
क्षेत्रीय कार्यालयहरूले आफ्नो क्षेत्रमा रहेका देशसँग समन्वय गर्दै स्वास्थ्य कार्यक्रम कार्यान्वयनमा सहयोग गर्छन्। यसले विश्वव्यापी स्वास्थ्य नीति र स्थानीय आवश्यकताबीच समन्वय गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
WHO का प्रमुख काम
आज WHO को काम रोग नियन्त्रणमा मात्र सीमित छैन। यसले विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ।
विश्वव्यापी स्वास्थ्य मापदण्ड विकास गर्नु, स्वास्थ्य आपत्कालमा सहयोग गर्नु, रोगसम्बन्धी तथ्यांक तथा प्रमाणमा आधारित जानकारी उपलब्ध गराउनु, खोप तथा आवश्यक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच बढाउन सहयोग गर्नु र स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणमा सदस्य राष्ट्रलाई प्राविधिक सहयोग गर्नु यसको प्रमुख कार्यमध्ये पर्छ।
WHO ले Universal Health Coverage अर्थात् सबै मानिसले आवश्यक स्वास्थ्य सेवा आर्थिक कठिनाइमा नपरी प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था निर्माण गर्ने लक्ष्यलाई पनि प्राथमिकता दिएको छ।
WHO को आलोचना
यति ठूलो विश्वव्यापी भूमिका हुँदाहुँदै पनि WHO आलोचनाबाट मुक्त छैन। संगठनले सदस्य राष्ट्रबाट प्राप्त आर्थिक तथा राजनीतिक सहयोगमा निर्भर रहनुपर्ने भएकाले यसको स्वतन्त्रता र निर्णय प्रक्रियाबारे समय–समयमा बहस हुने गरेको छ।
COVID-19 महामारीका क्रममा पनि संगठनको निर्णय, सूचना प्रवाह र विभिन्न देशसँगको सम्बन्धबारे प्रश्न उठेका थिए। तर समर्थकहरूले विश्वव्यापी महामारीजस्तो अवस्थामा सबै देशलाई एउटै स्वास्थ्य मञ्चमा ल्याउने संस्थाको आवश्यकता अझ बढेको तर्क गर्छन्।
यसबाट WHO को भविष्यको चुनौती केवल रोग नियन्त्रण मात्र नभई वैज्ञानिक प्रमाण, पारदर्शिता, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास र प्रभावकारी समन्वय कायम गर्नु पनि रहेको देखिन्छ।
भविष्यका चुनौती
२१औँ शताब्दीमा स्वास्थ्य चुनौतीको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। जलवायु परिवर्तन, नयाँ संक्रामक रोग, औषधि प्रतिरोधी जीवाणु, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, गैरसंक्रामक रोग, वृद्ध जनसंख्या र स्वास्थ्य सेवामा असमान पहुँच विश्वका प्रमुख चुनौती हुन्।
त्यससँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल स्वास्थ्य र नयाँ चिकित्सा प्रविधिले स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना पनि सिर्जना गरेका छन्। WHO ले यस्ता प्रविधिको सुरक्षित, प्रभावकारी र समान पहुँच सुनिश्चित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड तथा सहकार्यमा भूमिका खेल्नुपर्ने अवस्था छ।
सन् १९४८ मा स्थापना भएको WHO ले ७८ वर्षको यात्रामा विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा महत्वपूर्ण स्थान बनाएको छ। यसको इतिहास महामारी र रोग नियन्त्रणको इतिहास मात्र होइन; स्वास्थ्यलाई मानव अधिकार र सामाजिक कल्याणसँग जोड्ने विश्वव्यापी प्रयासको इतिहास पनि हो।
बिफर उन्मूलनदेखि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार, खोप कार्यक्रमदेखि महामारी व्यवस्थापनसम्म WHO ले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य सहकार्यलाई संस्थागत बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
विश्वमा स्वास्थ्य चुनौतीहरू निरन्तर परिवर्तन भइरहेकाले WHO को जिम्मेवारी पनि परिवर्तन हुँदै जानेछ। भविष्यमा वैज्ञानिक प्रमाण, पारदर्शिता, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र सबै मानिसका लागि समान स्वास्थ्य पहुँचलाई केन्द्रमा राख्न सके WHO को भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।
आज पनि यसको मूल उद्देश्य एउटै छ—विश्वका मानिसलाई स्वस्थ जीवन र आवश्यक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्न देशहरूबीच सहकार्य निर्माण गर्नु। यही उद्देश्यले WHO लाई आधुनिक विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संस्थामध्ये एक बनाएको छ।
