काठमाडौं । संसारको इतिहासमा केही मानिस यस्ता हुन्छन्, जसको जीवन एउटा व्यक्तिको कथा मात्र हुँदैन; त्यो एउटा युगको कथा बन्छ। नेल्सन मण्डेला त्यस्तै एउटा नाम हो। उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा विभेद, अन्याय र रंगभेदविरुद्धको संघर्षमा बिताए। २७ वर्ष लामो जेल जीवनपछि पनि उनले प्रतिशोधको बाटो रोजेनन्। बरु मेलमिलाप, समानता र लोकतन्त्रको बाटो रोजे। मण्डेलाको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—मानिसलाई कैद गर्न सकिन्छ, तर उसको विचार र स्वतन्त्रताको सपनालाई कैद गर्न सकिँदैन।
बाल्यकालदेखि नै अन्याय देखेका मण्डेला नेल्सन रोलीह्लाह्ला मण्डेलाको जन्म १८ जुलाई १९१८ मा दक्षिण अफ्रिकाको म्भेजो गाउँमा भएको थियो। उनको जन्मनाम रोलीह्लाह्ला थियो। पछि विद्यालयमा एक शिक्षिकाले उनलाई ‘नेल्सन’ नाम दिएकी थिइन्।
मण्डेला थेम्बु समुदायसँग सम्बन्धित परिवारमा हुर्किए। उनका पिता स्थानीय नेतृत्वसँग जोडिएका व्यक्ति थिए। बाल्यकालमा उनले आफ्नो समुदायको परम्परा, सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय नेतृत्व प्रणाली नजिकबाट देख्ने अवसर पाए।
तर दक्षिण अफ्रिकामा त्यतिबेला गोरा अल्पसंख्यक शासनले अश्वेत बहुसंख्यक नागरिकमाथि कठोर विभेद लागू गरेको थियो। मानिसको छालाको रंगका आधारमा उनीहरूको बसोबास, शिक्षा, रोजगारी, राजनीतिक अधिकार र सार्वजनिक सेवामा पहुँच निर्धारण हुन्थ्यो। यही सामाजिक वास्तविकताले मण्डेलाको सोच विस्तारै परिवर्तन गर्यो। कानून पढे, तर कानूनभित्रै अन्याय देखे मण्डेलाले फोर्ट हेयर विश्वविद्यालय र पछि विटवाटरस्रान्ड विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरे। उनले कानूनको शिक्षा लिए। कानून पढ्दै गर्दा उनले एउटा महत्वपूर्ण कुरा महसुस गरे—कानून केवल न्यायको माध्यम बन्न सक्छ भन्ने छैन; अन्यायपूर्ण शासनले कानूनलाई नै दमनको औजार बनाउन सक्छ।
सन् १९४० को दशकमा उनी अफ्रिकन नेसनल कंग्रेस अर्थात् ANC को राजनीतिमा सक्रिय भए। सन् १९४४ मा उनले ANC Youth League स्थापना गर्न सहयोग गरे। उनको उद्देश्य स्पष्ट थियो—दक्षिण अफ्रिकामा रंगका आधारमा हुने विभेद अन्त्य गर्नु र अश्वेत नागरिकलाई समान राजनीतिक तथा सामाजिक अधिकार दिलाउनु। रंगभेदविरुद्धको आन्दोलन सन् १९४८ पछि दक्षिण अफ्रिकाको रंगभेदी शासन अझ संस्थागत हुँदै गयो। सरकारले अश्वेत नागरिकको स्वतन्त्रता सीमित गर्ने अनेक कानुन लागू गर्यो।
मण्डेला र उनका सहकर्मीहरूले आन्दोलनलाई संगठित गर्दै लगे। सुरुमा उनले अहिंसात्मक राजनीतिक संघर्षलाई प्राथमिकता दिए। विरोध प्रदर्शन, बहिष्कार, नागरिक अवज्ञा र राजनीतिक संगठनमार्फत परिवर्तन ल्याउने प्रयास भयो। सन् १९५२ को Defiance Campaign मा मण्डेला महत्वपूर्ण भूमिकामा थिए। यही क्रममा उनी दक्षिण अफ्रिकाका प्रमुख राजनीतिक नेताका रूपमा स्थापित हुँदै गए। उनले आफ्ना सहकर्मी ओलिभर टाम्बोसँग मिलेर जोहानेसबर्गमा कानुनी सेवा पनि सञ्चालन गरे। त्यो कार्यालय अश्वेत नागरिकका लागि महत्वपूर्ण आश्रयस्थल बन्यो, किनकि रंगभेदी कानुनबाट पीडित मानिसलाई कानुनी सहायता आवश्यक थियो। आन्दोलन कठोर बन्दै गयो सरकारले राजनीतिक विरोधलाई दमन गर्न थालेपछि ANC माथि प्रतिबन्ध लगाइयो। सन् १९६० को शार्पभिल नरसंहारपछि राजनीतिक परिस्थिति अझ तनावपूर्ण भयो। शान्तिपूर्ण आन्दोलनमाथि राज्यको हिंसात्मक दमन बढ्दै गएपछि मण्डेला भूमिगत भए। उनले Umkhonto we Sizwe अर्थात् ‘राष्ट्रको भाला’ नामक सशस्त्र संगठन गठन गर्न सहयोग गरे। यो उनको जीवनको जटिल र विवादास्पद चरण थियो। संगठनले सरकारी तथा रणनीतिक संरचनालाई लक्षित गरेर तोडफोडका गतिविधि गर्यो। मण्डेलाले पछि आफ्नो आत्मकथामा राजनीतिक परिस्थितिले आफूहरूलाई यो बाटो रोज्न बाध्य बनाएको तर्क गरेका छन्। तर उनको लक्ष्य व्यक्तिगत हत्या वा नागरिकमाथि आक्रमण नभई रंगभेदी शासनमाथि राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्नु रहेको उनको पक्ष थियो। पक्राउ र आजीवनजस्तो जेल यात्रा
सन् १९६२ मा मण्डेला पक्राउ परे। उनलाई विभिन्न अभियोगमा सजाय सुनाइयो। पछि Rivonia Trial मा उनी र उनका सहकर्मीमाथि गम्भीर अभियोग लगाइयो। सन् १९६४ मा मण्डेलालाई आजीवन कारावासको सजाय सुनाइयो। अदालतमा उनले दिएको बयान इतिहासमा चर्चित बन्यो। उनले समान अधिकार र लोकतान्त्रिक समाजको आफ्नो सपनालाई आफ्नो जीवनको प्रमुख उद्देश्यका रूपमा प्रस्तुत गरे। त्यसपछि सुरु भयो उनको २७ वर्ष लामो जेल जीवन। रोबेन आइल्यान्डको कठोर जीवन मण्डेलाको जेल जीवनको सबैभन्दा चर्चित अध्याय Robben Island हो। त्यहाँ उनले वर्षौंसम्म कठोर परिस्थितिमा बिताए।उनले सानो कोठामा जीवन बिताए। शारीरिक श्रम गर्नुपर्थ्यो। भेटघाट सीमित थियो। पत्राचारमा पनि कडा नियन्त्रण थियो। तर जेलले उनको आत्मबल तोड्न सकेन।
उनी जेलभित्र पनि अध्ययन गर्थे, सहकर्मी कैदीसँग छलफल गर्थे र राजनीतिक विचारलाई निरन्तर परिष्कृत गर्दै गए। उनले जेललाई केवल बन्दी जीवनका रूपमा होइन, आफूलाई अझ अनुशासित र धैर्यवान बनाउने ठाउँका रूपमा प्रयोग गरे। उनका सहकर्मी कैदीहरूका लागि उनी नेता मात्र थिएनन्; उनी शिक्षक र प्रेरणाका स्रोत पनि बने। २७ वर्षपछि स्वतन्त्रता
दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेदी शासनविरुद्धको आन्दोलन समयसँगै अझ शक्तिशाली हुँदै गयो। देशभित्र र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सरकारमाथि दबाब बढ्दै गयो। अन्ततः ११ फेब्रुअरी १९९० मा नेल्सन मण्डेला जेलबाट मुक्त भए। त्यो क्षण दक्षिण अफ्रिकाका लागि मात्र होइन, विश्वका लागि ऐतिहासिक थियो। २७ वर्ष जेलमा बिताएका व्यक्ति बाहिर निस्कँदा उनको अगाडि प्रतिशोधको ठूलो अवसर थियो। उनका समर्थकहरू भावनात्मक थिए। रंगभेदी शासनबाट पीडित लाखौँ मानिस न्याय चाहन्थे। तर मण्डेलाले बदलाको भाषा रोजेनन्। उनले संवादको बाटो रोजे। मण्डेलाले तत्कालीन राष्ट्रपति एफ. डब्ल्यु. डे क्लार्कसँग वार्ता गरे। दुवै पक्षबीच कठिन राजनीतिक छलफल भयो। हिंसा, अविश्वास र दशकौँको विभाजनका बीच नयाँ लोकतान्त्रिक व्यवस्था निर्माण गर्ने प्रयास सुरु भयो।
यो प्रक्रिया सजिलो थिएन। दक्षिण अफ्रिकामा हिंसाका घटना भइरहे। राजनीतिक समूहहरूबीच तनाव थियो। तर मण्डेला लगातार संवाद र लोकतान्त्रिक समाधानतर्फ अघि बढे। उनको नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यही थियो—उनले आफ्नो व्यक्तिगत पीडालाई राष्ट्रिय भविष्यभन्दा माथि राखेनन्। दक्षिण अफ्रिकाका पहिलो अश्वेत राष्ट्रपति
सन् १९९४ मा दक्षिण अफ्रिकामा पहिलोपटक सबै जाति र समुदायको सहभागितामा लोकतान्त्रिक निर्वाचन भयो। ANC ले ठूलो विजय हासिल गर्यो र १० मे १९९४ मा नेल्सन मण्डेला दक्षिण अफ्रिकाका राष्ट्रपति बने। एक समय मतदानको अधिकारबाट वञ्चित गरिएका अश्वेत नागरिकका नेता अब त्यही देशका राष्ट्रपति बनेका थिए। तर मण्डेलाले सत्ता पाएपछि प्रतिशोध लिएनन्। उनले राष्ट्रिय एकता निर्माणलाई प्राथमिकता दिए। उनको सरकारका अगाडि ठूलो चुनौती थियो—दशकौँको रंगभेदबाट विभाजित समाजलाई कसरी एउटै राष्ट्रका रूपमा अगाडि बढाउने? मेलमिलापको बाटो मण्डेलाको राष्ट्रपतिको कार्यकालमा Truth and Reconciliation Commission गठन गरियो। यसको उद्देश्य रंगभेदी शासनकालमा भएका मानवअधिकार उल्लंघनका घटनाबारे सत्य बाहिर ल्याउनु र समाजलाई मेलमिलापको दिशामा अघि बढाउनु थियो। मण्डेलाले बदला र घृणाले दक्षिण अफ्रिकाको भविष्य निर्माण गर्न नसकिने बुझेका थिए। उनको नेतृत्वमा दक्षिण अफ्रिकाले एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक सन्देश दियो—न्यायको खोजी र राष्ट्रिय मेलमिलाप एकअर्काका विरोधी हुनैपर्दैनन्। उनले राष्ट्रपति पदमा केवल एक कार्यकाल बिताए र सन् १९९९ मा पदबाट अलग भए। यो पनि उनको राजनीतिक संस्कारको महत्वपूर्ण उदाहरण बन्यो। नोबेल शान्ति पुरस्कार सन् १९९३ मा नेल्सन मण्डेला र एफ. डब्ल्यु. डे क्लार्कलाई संयुक्त रूपमा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरियो। उनीहरूको प्रयासले दक्षिण अफ्रिकालाई रंगभेदी शासनबाट लोकतान्त्रिक व्यवस्थातर्फ लैजान महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। मण्डेलाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा त्यसपछि अझ बढ्यो। उनी मानवअधिकार, समानता र शान्तिको विश्वव्यापी प्रतीक बने। जेलबाट निस्किएपछि पनि संघर्ष जारी राष्ट्रपति पदबाट हटेपछि मण्डेला सार्वजनिक जीवनबाट पूर्ण रूपमा अलग भएनन्। उनले गरिबी, बालबालिका, शिक्षा, मानवअधिकार र विशेषगरी HIV/AIDS विरुद्ध जनचेतना फैलाउने काममा सक्रियता देखाए। उनको परिवारले पनि विभिन्न सामाजिक कार्यमा योगदान गर्यो। उनको जीवनको उत्तरार्धमा विश्वका विभिन्न देशका मानिसहरूले उनलाई सम्मान गरे। विद्यालय, विश्वविद्यालय, संसद् र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा उनको उदाहरण प्रस्तुत गरियो। अन्तिम यात्रा नेल्सन मण्डेलाको निधन ५ डिसेम्बर २०१३ मा जोहानेसबर्गमा ९५ वर्षको उमेरमा भयो। उनको निधनपछि दक्षिण अफ्रिका मात्र होइन, विश्वभर श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरियो। तर मण्डेलाको वास्तविक विरासत उनको मृत्युमा समाप्त भएन। उनको विरासत आज पनि एउटा प्रश्नका रूपमा जीवित छ—अन्यायको सामना गर्दा हामी घृणा रोज्छौँ कि परिवर्तन? मण्डेलाबाट संसारले के सिक्न सक्छ? मण्डेलाको जीवनबाट धेरै पाठ सिक्न सकिन्छ। पहिलो, परिवर्तनका लागि धैर्य आवश्यक हुन्छ। २७ वर्ष जेलमा बसेर पनि उनले आफ्नो उद्देश्य त्यागेनन्।
दोस्रो, शिक्षा मानिसलाई शक्तिशाली बनाउँछ। कानूनको अध्ययनले उनलाई आफ्नो समाजको अन्याय बुझ्न र त्यसविरुद्ध राजनीतिक तथा कानुनी संघर्ष गर्न मद्दत गर्यो।
तेस्रो, नेतृत्व भनेको केवल सत्ता प्राप्त गर्नु होइन। राष्ट्रपति बनेपछि पनि उनले आफ्नो व्यक्तिगत बदला पूरा गर्ने बाटो रोजेनन्।
चौथो, क्षमा र मेलमिलाप कमजोरी होइन। दशकौँको अन्यायपछि पनि उनले दक्षिण अफ्रिकालाई गृहयुद्धतर्फ धकेलिन नदिने प्रयास गरे।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—स्वतन्त्रता केवल आफ्नो लागि होइन, सबैका लागि हुनुपर्छ।मण्डेलाले चाहेको दक्षिण अफ्रिका यस्तो समाज थियो जहाँ मानिसको मूल्य उसको छालाको रंग, जात वा जन्मका आधारमा होइन, उसको मानवताको आधारमा निर्धारण होस्।
आज विश्वका विभिन्न भागमा जातीय विभेद, सामाजिक असमानता, राजनीतिक दमन र मानवअधिकारका प्रश्न अझै बाँकी छन्। त्यसैले मण्डेलाको कथा इतिहासको एउटा अध्याय मात्र होइन; वर्तमानका लागि पनि एउटा सन्देश हो।
नेल्सन मण्डेला जेलमा २७ वर्ष बन्द थिए, तर उनको सपना स्वतन्त्र थियो। उनी सत्तामा पुगे, तर बदलाको राजनीतिमा गएनन्। उनी राष्ट्रपति बने, तर आफूलाई जनताभन्दा माथि राखेनन्।
त्यसैले मण्डेला केवल दक्षिण अफ्रिकाका नेता होइनन्। उनी स्वतन्त्रता, समानता, साहस, क्षमा र मानव मर्यादाका विश्वव्यापी प्रतीक बने।उनको जीवनले संसारलाई सम्झाइरहन्छ “इतिहास बदल्ने शक्ति कहिलेकाहीँ हतियारमा होइन, विचार, धैर्य र सही समयसम्म संघर्ष गर्ने साहसमा हुन्छ।”
-1788497401.jpg)
