काठमाडौं । विश्वमा विज्ञान, साहित्य, शान्ति र मानवताको हितमा भएका असाधारण योगदानलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा प्रतिष्ठित पुरस्कारमध्ये नोबेल पुरस्कार अग्रस्थानमा पर्छ। प्रत्येक वर्ष विश्वका उत्कृष्ट वैज्ञानिक, लेखक, अर्थशास्त्री, मानवअधिकारकर्मी तथा शान्ति अभियन्तालाई प्रदान गरिने यो पुरस्कार केवल एउटा पदक वा रकममा सीमित छैन। यसको पछाडि एक वैज्ञानिक, उद्योगपति, आविष्कारक र साहित्यप्रेमी व्यक्तिको असाधारण जीवनकथा जोडिएको छ—अल्फ्रेड नोबेलको कथा।
आज नोबेल पुरस्कारलाई ज्ञान, सिर्जना, अनुसन्धान र मानव सेवाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। तर यसको सुरुवात भने विस्फोटक पदार्थबाट ठूलो सम्पत्ति कमाएका एक स्विडिस आविष्कारकको अन्तिम इच्छाबाट भएको थियो।
अल्फ्रेड नोबेल को थिए?
अल्फ्रेड नोबेलको जन्म सन् १८३३ अक्टोबर २१ मा स्विडेनको स्टकहोममा भएको थियो। उनी वैज्ञानिक, आविष्कारक, उद्योगपति तथा व्यवसायी थिए। उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा युरोपका विभिन्न स्थानमा बिताए र विज्ञान तथा प्रविधिमा निरन्तर प्रयोग गरिरहे।
नोबेल विशेषगरी विस्फोटक पदार्थसम्बन्धी अनुसन्धानका कारण प्रसिद्ध भए। उनले नाइट्रोग्लिसरिनलाई तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित र उपयोग गर्न सजिलो बनाउने प्रयास गरे। यही अनुसन्धानबाट सन् १८६७ मा डायनामाइटको विकास भयो। डायनामाइटले खानी, सुरुङ, सडक तथा अन्य निर्माण कार्यमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। तर त्यही प्रविधि युद्धमा पनि प्रयोग हुन सक्ने भएकाले नोबेलको आविष्कारले उनलाई आलोचनासमेत दिलायो।
नोबेल केवल आविष्कारक थिएनन्। उनी सफल व्यवसायी पनि बने। उनले विभिन्न देशमा कम्पनी तथा कारखाना स्थापना गरे र आफ्नो व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गरे। Nobel Prize को आधिकारिक सामग्रीअनुसार उनको जीवनकालमा उनका औद्योगिक गतिविधि धेरै देशसम्म फैलिएका थिए।
मृत्युको समाचारले बदलिदिएको दृष्टिकोण
नोबेलको जीवनमा एउटा चर्चित घटना उनको मृत्यु हुनुअघि भएको गलत मृत्यु-सूचनासँग सम्बन्धित छ। उनका दाजु लुडभिग नोबेलको मृत्यु हुँदा केही पत्रिकाले गल्तीवश अल्फ्रेड नोबेलकै मृत्यु भएको समाचार प्रकाशित गरेका थिए।
यस घटनाले नोबेललाई आफ्नो जीवन र मृत्युपछिको विरासतबारे गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गरेको बताइन्छ। उनले संसारले आफूलाई कसरी सम्झियोस् भन्ने प्रश्नमा विचार गर्न थाले।
उनले कमाएको ठूलो सम्पत्ति केवल व्यक्तिगत उत्तराधिकारीलाई हस्तान्तरण गर्नुको सट्टा मानवताको हितमा प्रयोग गर्ने निर्णयतर्फ आफूलाई अघि बढाए।
सन् १८९५ को ऐतिहासिक इच्छापत्र
अल्फ्रेड नोबेलले २७ नोभेम्बर १८९५ मा पेरिसमा आफ्नो अन्तिम इच्छापत्रमा हस्ताक्षर गरे। यही दस्तावेज नोबेल पुरस्कारको आधार बन्यो।
उनको इच्छापत्रअनुसार उनको सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा कोषमा राखिने र त्यसबाट प्राप्त आम्दानीलाई मानवजातिका लागि महत्वपूर्ण योगदान गर्ने व्यक्तिहरूलाई पुरस्कारका रूपमा प्रदान गरिने व्यवस्था गरिएको थियो। Nobel Prize को आधिकारिक विवरणले यसलाई मानवताको “greatest benefit” मा योगदान गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने अवधारणाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
यो निर्णय त्यतिबेला असाधारण थियो। आफ्नो विशाल सम्पत्तिलाई व्यक्तिगत सम्पत्तिका रूपमा परिवारमा बाँड्नुको सट्टा नोबेलले भविष्यका वैज्ञानिक, लेखक र शान्ति अभियन्तालाई सम्मान गर्न प्रयोग गर्ने योजना बनाए।
पाँच विधामा पुरस्कारको सुरुवात
नोबेलको इच्छापत्रमा पाँच प्रमुख विधा उल्लेख थिए—
-
भौतिकशास्त्र
-
रसायनशास्त्र
-
शरीरक्रिया विज्ञान वा चिकित्सा
-
साहित्य
-
शान्ति
उनले यी पुरस्कारका विजेता छनोट गर्ने जिम्मेवारी पनि विभिन्न संस्थालाई तोकेका थिए। भौतिकशास्त्र र रसायनशास्त्रका लागि Royal Swedish Academy of Sciences, चिकित्सा पुरस्कारका लागि Karolinska Institutet, साहित्यका लागि Swedish Academy र शान्ति पुरस्कारका लागि नर्वेली संसद्बाट निर्वाचित समितिलाई जिम्मेवारी दिइएको थियो।
नोबेलको इच्छापत्रमा पुरस्कार योग्य व्यक्तिको राष्ट्रियता हेरेर सीमित नगर्ने भावना पनि थियो। त्यसैले नोबेल पुरस्कार सुरुदेखि नै अन्तर्राष्ट्रिय चरित्रको पुरस्कार बन्न पुग्यो।
पहिलो नोबेल पुरस्कार
अल्फ्रेड नोबेलको मृत्यु १० डिसेम्बर १८९६ मा भयो। उनको इच्छापत्र कार्यान्वयन गर्न भने केही कानुनी र प्रशासनिक चुनौती पार गर्नुपर्यो।
अन्ततः सन् १९०१ मा पहिलो नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। त्यसपछि प्रत्येक वर्ष विभिन्न विधामा उत्कृष्ट योगदानका लागि पुरस्कार प्रदान गर्ने परम्परा विकसित भयो।
यसरी एउटा व्यक्तिको मृत्युका वर्षपछि उनको इच्छाले विश्वव्यापी पुरस्कार प्रणालीको रूप लिन थाल्यो।
अर्थशास्त्रको पुरस्कार कसरी आयो?
आज नोबेल पुरस्कारसँग जोडेर सामान्यतया छ वटा विधा उल्लेख गरिन्छ। तर अर्थशास्त्र पुरस्कार भने अल्फ्रेड नोबेलको मूल इच्छापत्रमा थिएन।
सन् १९६८ मा स्विडेनको केन्द्रीय बैंक Sveriges Riksbank ले Alfred Nobel को स्मृतिमा आर्थिक विज्ञानको पुरस्कार स्थापना गर्यो। पहिलोपटक यो पुरस्कार सन् १९६९ मा प्रदान गरियो। यसको आधिकारिक नाम “The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel” हो।
त्यसैले प्राविधिक रूपमा अर्थशास्त्रको पुरस्कार मूल नोबेल पुरस्कारभन्दा फरक भए पनि यो नोबेल पुरस्कार समारोहसँगै प्रदान हुँदै आएको छ।
पुरस्कार छनोट प्रक्रिया
नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्नु लामो र गोप्य छनोट प्रक्रियाको परिणाम हो। योग्य उम्मेदवारका लागि विभिन्न क्षेत्रमा रहेका विज्ञ, विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, पूर्व नोबेल विजेता तथा सम्बन्धित संस्थाका सदस्यहरूबाट मनोनयन मागिन्छ।
मनोनयनपछि सम्बन्धित नोबेल समितिले उम्मेदवारहरूको योगदान अध्ययन गर्छ। त्यसपछि विज्ञहरूको राय, अनुसन्धान तथा उपलब्धिको मूल्याङ्कन गर्दै सम्भावित विजेताको सूची तयार गरिन्छ।
अन्तिम निर्णय सम्बन्धित पुरस्कार प्रदान गर्ने संस्थाले गर्छ। यही कारण नोबेल पुरस्कारको छनोट प्रक्रिया विश्वका सबैभन्दा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक तथा बौद्धिक मूल्याङ्कन प्रक्रियामध्ये एक मानिन्छ।
नोबेल पुरस्कार किन यति प्रतिष्ठित छ?
नोबेल पुरस्कारको प्रतिष्ठा केवल ठूलो पुरस्कार रकमका कारण बनेको होइन। यसको वास्तविक शक्ति यसको ऐतिहासिक विरासत र चयन प्रक्रियामा छ।
कुनै वैज्ञानिकले वर्षौंको अनुसन्धानपछि मानव स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण खोज गर्छन्। कुनै लेखकले समाज र मानव अनुभवलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्छन्। कुनै व्यक्तिले युद्ध र हिंसाबीच शान्तिका लागि जीवन समर्पित गर्छन्। यस्ता योगदानलाई विश्वव्यापी रूपमा पहिचान दिन नोबेल पुरस्कारले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
यसले पुरस्कार पाउने व्यक्तिलाई मात्र सम्मान गर्दैन, सम्बन्धित विषयलाई पनि विश्वव्यापी ध्यानमा ल्याउँछ।
नोबेल पुरस्कारको अर्को विशेषता यसको विविधता हो। विज्ञानका क्षेत्रमा मानव शरीर, पदार्थ, ऊर्जा, ब्रह्माण्ड र जीवनबारे नयाँ ज्ञान दिने अनुसन्धानलाई सम्मान गरिन्छ।
साहित्यमा मानव जीवन, समाज, विचार र सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिमा असाधारण योगदान गर्ने लेखकलाई सम्मान गरिन्छ।
शान्ति पुरस्कार भने युद्ध, हिंसा, मानवअधिकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका क्षेत्रमा योगदान गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई प्रदान गरिन्छ।
यसले नोबेलको मूल विचारलाई प्रतिबिम्बित गर्छ—मानवताको प्रगति केवल वैज्ञानिक आविष्कारबाट हुँदैन; विचार, साहित्य, शान्ति र सामाजिक परिवर्तन पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
महिलाको योगदान
नोबेल पुरस्कारको इतिहासमा महिलाहरूले पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। Nobel Prize को आधिकारिक तथ्यांकअनुसार सन् १९०१ देखि २०२५ सम्म नोबेल पुरस्कार तथा अर्थशास्त्र पुरस्कार महिलालाई ६८ पटक प्रदान गरिएको छ।
Marie Curie जस्ता वैज्ञानिकदेखि Malala Yousafzai जस्ता युवा शान्ति अभियन्तासम्म विभिन्न पुस्ताका महिलाले नोबेलको इतिहासमा महत्वपूर्ण स्थान बनाएका छन्।
यसले विश्वभरका महिलाको वैज्ञानिक, साहित्यिक तथा सामाजिक योगदानलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाउन पनि भूमिका खेलेको छ।
आजको नोबेल पुरस्कार
सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा नोबेल पुरस्कारको इतिहास १२५ वर्षभन्दा लामो भइसकेको छ। आधिकारिक Nobel Prize सूचीअनुसार सन् १९०१ देखि २०२५ सम्म नोबेल पुरस्कार र अर्थशास्त्र पुरस्कार गरी सयौँ व्यक्ति तथा संस्थाले सम्मान प्राप्त गरिसकेका छन्।
२०२६ का नोबेल पुरस्कार घोषणा भने ५ देखि १२ अक्टोबर २०२६ सम्म हुने Nobel Prize ले जनाएको छ। पुरस्कार घोषणा सम्बन्धित विधाअनुसार क्रमशः गरिनेछ।
यसले देखाउँछ कि नोबेल पुरस्कार कुनै एक समयको घटना होइन। यो प्रत्येक वर्ष नयाँ अनुसन्धान, नयाँ विचार र मानवताको हितमा भएका नयाँ प्रयासलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च हो।
नोबेलको सबैभन्दा ठूलो विरासत
अल्फ्रेड नोबेलले आफ्नो जीवनमा धेरै आविष्कार गरे। डायनामाइटले उनलाई ठूलो धनसम्पत्ति दिलायो। तर इतिहासमा उनको सबैभन्दा ठूलो पहिचान अन्ततः अर्को आविष्कारबाट बन्यो—नोबेल पुरस्कार।
उनको जीवनमा विज्ञान र व्यवसायले ठूलो सफलता दिलायो। तर मृत्युपछि उनले आफ्नो सम्पत्तिलाई मानवताको प्रगतिसँग जोड्ने निर्णय गरे। यही निर्णयले उनलाई केवल आविष्कारक वा उद्योगपतिका रूपमा होइन, मानवताको ज्ञान र शान्तिका लागि दीर्घकालीन योगदान गर्ने व्यक्तिका रूपमा स्थापित गर्यो।
आज कुनै वैज्ञानिकले नयाँ खोज गर्दा, कुनै लेखकले मानव जीवनलाई गहिराइबाट प्रस्तुत गर्दा वा कुनै व्यक्तिले युद्ध र हिंसाविरुद्ध शान्तिको अभियान चलाउँदा नोबेल पुरस्कार सम्भावित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानका रूपमा अगाडि आउँछ।
त्यसैले नोबेल पुरस्कारको कथा वास्तवमा एउटा पुरस्कारको कथा मात्र होइन। यो धनबाट विरासत, आविष्कारबाट जिम्मेवारी र व्यक्तिगत सफलताबाट मानवताको सामूहिक हिततर्फको यात्राको कथा हो।
अल्फ्रेड नोबेलले संसारलाई छोडेको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो—मानिसको वास्तविक उपलब्धिको मूल्य उसले कति सम्पत्ति कमायो भन्नेमा मात्र होइन, उसको ज्ञान, विचार र कामले मानवतालाई कति फाइदा पुर्यायो भन्नेमा पनि हुन्छ।
स्रोत: Nobel Prize को आधिकारिक वेबसाइट तथा Alfred Nobel सम्बन्धी आधिकारिक अभिलेखहरू।
