सन् १८६७ नोभेम्बर ७। पोल्यान्डको वार्सा सहरमा एउटा बालिकाको जन्म भयो। उनको नाम थियो—मारिया स्क्लोडोभ्स्का।
त्यो समय महिलाका लागि उच्च शिक्षा हासिल गर्नु नै ठूलो चुनौती थियो। विज्ञानको क्षेत्रमा महिलाको उपस्थिति त झन् अत्यन्तै दुर्लभ थियो। तर यही बालिका भविष्यमा संसारकै सबैभन्दा प्रसिद्ध वैज्ञानिकमध्ये एक बन्ने थिइन्।
उनै मारिया स्क्लोडोभ्स्का पछि संसारले मेरी क्युरीका रूपमा चिन्यो। उनको जीवन केवल वैज्ञानिक सफलताको कथा होइन। यो गरिबी, संघर्ष, भेदभाव, प्रेम, दुःख, जोखिम र असाधारण दृढ इच्छाशक्तिको कथा हो।र सबैभन्दा ठूलो कुरा—उनले विज्ञानको इतिहास नै परिवर्तन गरिन्।
बाल्यकालदेखि नै ज्ञानप्रतिको मोह
मेरी क्युरीका आमाबुबा दुवै शिक्षासँग सम्बन्धित थिए। उनका बुबा भौतिकशास्त्रका शिक्षक थिए भने आमाले विद्यालय सञ्चालनमा भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।
परिवार आर्थिक रूपमा सम्पन्न थिएन। त्यसमाथि पोल्यान्ड त्यतिबेला रुसी साम्राज्यको नियन्त्रणमा थियो। पोलिस भाषा र संस्कृतिमाथि पनि विभिन्न प्रतिबन्ध थिए।
मेरी सानैदेखि असाधारण रूपमा जिज्ञासु थिइन्।
उनी किताब पढ्न, प्रयोग गर्न र नयाँ कुरा बुझ्न अत्यन्तै रुचाउँथिन्। तर उनको अगाडि एउटा ठूलो बाधा थियो—महिलाले विश्वविद्यालयमा पढ्ने अवसर निकै सीमित थियो।
त्यसैले उनले आफ्नो सपना त्यागिनन्। उनले आफ्नी दिदीसँग मिलेर एउटा योजना बनाइन्। दिदीलाई पहिले पढ्न पठाउने र आफूले काम गरेर सहयोग गर्ने, त्यसपछि आफू उच्च शिक्षा लिन जाने।
मेरीले केही वर्षसम्म शिक्षिका र गभर्नेसका रूपमा काम गरिन्। उनले कमाएको पैसा आफ्नी दिदीको शिक्षामा खर्च गरिन्। तर मनभित्र एउटा सपना निरन्तर जीवित थियो
विज्ञान पढ्ने। अनुसन्धान गर्ने। संसारलाई केही नयाँ दिने।
पेरिसतर्फको यात्रा सन् १८९१ मा मेरी अन्ततः फ्रान्सको पेरिस पुगिन्।
उनले University of Paris मा अध्ययन सुरु गरिन्। तर पेरिसको जीवन सहज थिएन।
उनी अत्यन्तै सीमित आर्थिक स्रोतमा बाँचिरहेकी थिइन्। कहिलेकाहीँ खाना पर्याप्त नहुने अवस्था आउँथ्यो। चिसो कोठामा बस्दै उनले रातदिन अध्ययन गरिन्।तर कठिनाइले उनलाई रोक्न सकेन। उनले भौतिकशास्त्र र गणितमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिन्।
सन् १८९३ मा उनले भौतिकशास्त्रमा डिग्री प्राप्त गरिन्। त्यसपछि गणितमा पनि अध्ययन अघि बढाइन्।
यही क्रममा उनको भेट एक वैज्ञानिकसँग भयो—पियरे क्युरी। पियरे क्युरी पनि प्रतिभाशाली वैज्ञानिक थिए। दुवैको सम्बन्ध केवल प्रेममा सीमित थिएन। उनीहरू विज्ञानप्रतिको समान समर्पणका कारण पनि एकअर्काका असाधारण सहयात्री बने। सन् १८९५ मा उनीहरूको विवाह भयो। अब मारिया स्क्लोडोभ्स्का संसारका लागि मेरी क्युरी बनिन्।
एउटा रहस्यमय किरणको खोज
सन् १८९६ मा जर्मन वैज्ञानिक विल्हेम कनराड रोन्टगेनले एक्स–रे पत्ता लगाए। त्यसै समय फ्रान्सेली वैज्ञानिक हेनरी बेकरलले युरेनियमबाट निस्कने एउटा रहस्यमय प्रकारको विकिरणबारे अध्ययन गरिरहेका थिए। मेरी क्युरीको ध्यान यही घटनातर्फ गयो।
उनले एउटा प्रश्न सोधिन्
युरेनियमबाट निस्कने यो ऊर्जा कहाँबाट आउँछ?
त्यो प्रश्न सामान्य थिएन। मेरीले व्यवस्थित रूपमा विभिन्न पदार्थ परीक्षण गर्न थालिन्। उनले पत्ता लगाइन् कि युरेनियम मात्र होइन, थोरियमले पनि त्यस्तै विकिरण उत्सर्जन गर्छ। उनले यस घटनालाई एउटा नयाँ नाम दिइन्
Radioactivity — रेडियोधर्मिता।
पछि उनले आफ्नो अनुसन्धान अझ अगाडि बढाइन्। उनी र पियरे क्युरीले पिचब्लेन्ड नामक खनिजमा युरेनियमभन्दा धेरै शक्तिशाली विकिरण रहेको देखे।यसको अर्थ थियो त्यस खनिजभित्र अझै पत्ता नलागेको कुनै नयाँ तत्व हुनुपर्छ। अब सुरु भयो एउटा कठिन वैज्ञानिक यात्रा। पोलोनियम र रेडियम मेरी र पियरेले टनौँ खनिज प्रशोधन गरे।
उनीहरूको प्रयोगशाला आधुनिक प्रयोगशालाजस्तो थिएन। अत्यन्तै सामान्य अवस्थामा उनीहरूले रासायनिक प्रक्रिया दोहोर्याइरहे। दिनपछि दिन। महिनापछि महिना। अन्ततः सन् १८९८ मा उनीहरूले एउटा नयाँ तत्व पत्ता लगाए। मेरीले त्यसको नाम आफ्नो जन्मभूमि पोल्यान्डको सम्मानमा राखिन्
Polonium — पोलोनियम।
तर अनुसन्धान अझै सकिएको थिएन। उनीहरूले अर्को अत्यन्त शक्तिशाली रेडियोधर्मी तत्व पत्ता लगाए। त्यसको नाम राखियो
Radium — रेडियम।
मेरी क्युरीको अनुसन्धानले विज्ञानमा नयाँ युगको सुरुवात गरिरहेको थियो। तर यो उपलब्धि कुनै सहज प्रयोगशालामा बसेर प्राप्त भएको थिएन। उनले आफ्नो स्वास्थ्य र जीवनको ठूलो हिस्सा अनुसन्धानमा खर्च गरिरहेकी थिइन्।
पहिलो नोबेल पुरस्कार
सन् १९०३ मा मेरी क्युरी, पियरे क्युरी र हेनरी बेकरललाई भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। यससँगै मेरी क्युरी इतिहासमा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिली महिला बनिन्। यो केवल उनको व्यक्तिगत सफलता थिएन। त्यो समय महिलाहरूलाई विज्ञानमा बराबरीको अवसर दिनुपर्छ भन्ने विचार नै व्यापक थिएन। तर मेरीले प्रमाणित गरिन्
प्रतिभाको कुनै लिङ्ग हुँदैन।
उनको अनुसन्धानले परमाणु र पदार्थसम्बन्धी वैज्ञानिक बुझाइलाई नै परिवर्तन गरिरहेको थियो। पियरेको अचानक मृत्युमेरीको जीवनमा ठूलो सफलता आए पनि दुःख पनि नजिकै थियो। सन् १९०६ मा पियरे क्युरीको सडक दुर्घटनामा मृत्यु भयो। यो घटना मेरीका लागि असह्य थियो। उनले आफ्नो जीवनसाथी मात्र गुमाइनन्, आफ्नो सबैभन्दा नजिकको वैज्ञानिक सहयात्री पनि गुमाइन्। तर उनले अनुसन्धान रोकिइनन्। पियरेको स्थानमा उनले विश्वविद्यालयमा अध्यापनको जिम्मेवारी सम्हालिन्। यससँगै उनी Sorbonne University मा प्राध्यापक बन्ने पहिली महिला बनिन्। दुःखका बीच पनि उनले आफ्नो वैज्ञानिक यात्रा जारी राखिन्।
दोस्रो नोबेल पुरस्कार
मेरीको अनुसन्धान झन् गहिरिँदै गयो। रेडियमको गुण, यसको पृथकीकरण र रेडियोधर्मितासम्बन्धी अनुसन्धानले उनलाई विश्व वैज्ञानिक समुदायको केन्द्रमा पुर्यायो। सन् १९११ मा उनले रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरिन्। अब उनीसँग दुईवटा नोबेल पुरस्कार थिए। यसरी मेरी क्युरी दुई फरक वैज्ञानिक विधामा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने संसारकै पहिलो व्यक्ति बनिन्।
पछि पनि अन्य वैज्ञानिकहरूले दुई वा बढी नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरे, तर मेरी क्युरीको उपलब्धि ऐतिहासिक रूपमा विशेष रह्यो।
उनले देखाइन् कि एउटा मानिसले आफ्नो जीवनमा विज्ञानका विभिन्न क्षेत्रमा असाधारण योगदान दिन सक्छ। युद्धमा विज्ञानको प्रयोग सन् १९१४ मा प्रथम विश्वयुद्ध सुरु भयो।
घाइते सैनिकहरूको उपचारका लागि एक्स–रे अत्यन्त उपयोगी हुन सक्थ्यो।
मेरी क्युरीले विज्ञानलाई प्रयोगशालामा मात्र सीमित राखिनन्। उनले चलायमान एक्स–रे उपकरण विकास र प्रयोग गर्न सक्रिय भूमिका खेलिन्। यस्ता मोबाइल एक्स–रे इकाइलाई पछि “Little Curies” भनेर चिनियो।
यसले युद्धका क्रममा चिकित्सकहरूलाई सैनिकको शरीरभित्र गोली तथा हड्डीको अवस्थाबारे पत्ता लगाउन सहयोग गर्यो। मेरीले आफ्नी छोरी इरेनलाई समेत यस क्षेत्रमा काम गर्न प्रोत्साहित गरिन्। विज्ञान उनको लागि पुरस्कार प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र थिएन।
विज्ञान मानिसको जीवन बचाउने शक्ति पनि थियो।
सम्मानभन्दा ठूलो थियो उनको समर्पण मेरी क्युरीले आफ्नो अनुसन्धानबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिन सक्थिन्। तर उनले रेडियमको उत्पादनसम्बन्धी आफ्नो वैज्ञानिक विधिलाई पेटेन्ट गरेर व्यक्तिगत सम्पत्ति बनाउने बाटो रोजिनन्। उनको प्राथमिकता थियो
ज्ञान मानवताको साझा सम्पत्ति हो।
रेडियोधर्मितामाथिको अनुसन्धानपछि चिकित्सा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खुले। विशेषगरी क्यान्सर उपचारमा रेडिएसनको प्रयोगको विकासका लागि उनको काम अत्यन्त महत्वपूर्ण आधार बन्यो। तर यही विकिरणले उनको स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर पारेको हुनसक्ने मानिन्छ। त्यो समयमा रेडियोधर्मी पदार्थसँग काम गर्दा हुने दीर्घकालीन जोखिमबारे आजजस्तो वैज्ञानिक ज्ञान थिएन।
अन्तिम दिन
वर्षौँसम्म रेडियोधर्मी पदार्थसँग काम गरेपछि मेरी क्युरीको स्वास्थ्य कमजोर हुँदै गयो। सन् १९३४ जुलाई ४ मा फ्रान्समा उनको निधन भयो। उनको मृत्युको कारण अप्लास्टिक एनेमिया थियो, जुन लामो समयसम्म आयोनाइजिङ रेडिएसनको सम्पर्कसँग सम्बन्धित हुनसक्ने मानिन्छ। तर उनको मृत्युले उनको योगदान समाप्त गरेन। उनको वैज्ञानिक विरासत झन् ठूलो हुँदै गयो। उनकी छोरी इरेन जोलियो–क्युरी पनि पछि वैज्ञानिक बनिन् र सन् १९३५ मा रसायनशास्त्रतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरिन्। यसरी क्युरी परिवार विज्ञानको इतिहासकै असाधारण परिवारमध्ये एक बन्यो। मेरी क्युरीको वास्तविक विरासत
आज हामी रेडियोधर्मिता, एक्स–रे, आणविक भौतिकशास्त्र र रेडिएसन थेरापीबारे कुरा गर्छौँ।
यी क्षेत्रमा विकासका पछाडि धेरै वैज्ञानिकहरूको योगदान छ। तर इतिहासमा मेरी क्युरीको नाम विशेष रूपमा अंकित छ। किनभने उनले एउटा यस्तो समयमा विज्ञान रोजिन्, जब महिलाका लागि त्यो बाटो अत्यन्त कठिन थियो।उनले गरिबी देखिन्।भेदभाव सहिन्।आफ्नो जीवनसाथी गुमाइन्। तर उनले आफ्नो सपना गुमाइनन्। उनको जीवनले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ
ठूलो सपना देख्नका लागि परिस्थिति अनुकूल हुनुपर्दैन।
कहिलेकाहीँ संसारले तपाईंलाई रोक्न खोज्छ। कहिलेकाहीँ आर्थिक समस्या आउँछ।
कहिलेकाहीँ समाजले तपाईंको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउँछ। र कहिलेकाहीँ जीवनले तपाईंलाई सबैभन्दा प्रिय मानिसबाट समेत टाढा बनाउँछ। तर लक्ष्यप्रतिको दृढता जीवित रह्यो भने यात्रा अघि बढ्न सक्छ। मेरी क्युरीको कथा त्यसैको उदाहरण हो। सन् १८६७ मा पोल्यान्डकी एउटा सामान्य बालिकाका रूपमा सुरु भएको यात्रा दुई नोबेल पुरस्कारसम्म पुग्यो। उनले केवल दुई नोबेल पुरस्कार जितिनन्। उनले महिलाका लागि विज्ञानको ढोका अझ फराकिलो बनाइन्।उनले रेडियोधर्मिताको अध्ययनलाई नयाँ उचाइमा पुर्याइन्। उनको अनुसन्धानले चिकित्सा र भौतिक विज्ञानमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उनले संसारलाई एउटा विचार दिइन्:
ज्ञान केवल व्यक्तिगत सफलता होइन; मानवताको प्रगतिका लागि प्रयोग गरिने शक्ति हो।
आज, मेरी क्युरीको नाम विज्ञानको इतिहासमा अमर छ। एउटी महिला। एउटी वैज्ञानिक।एउटी आमा। एउटी अनुसन्धानकर्ता।र एउटा यस्तो व्यक्तित्व, जसले कठिन परिस्थितिलाई आफ्नो भाग्य बन्न दिएनन्।
मेरी क्युरी—दुई नोबेल पुरस्कार जित्ने संसारकै पहिलो व्यक्ति, र विज्ञानको इतिहासमा अमिट नाम।
-1788497401.jpg)
