मानव सभ्यताको इतिहास विकास, आविष्कार र समृद्धिको मात्र इतिहास होइन; यो भूकम्प, बाढी, पहिरो, महामारी, खडेरी, ज्वालामुखी, सुनामी, युद्ध, औद्योगिक दुर्घटना, आणविक दुर्घटना तथा मानवकै गलत निर्णयबाट सिर्जित विपद्को इतिहास पनि हो। विगत करिब २,००० वर्षमा संसारका विभिन्न भूभागमा भएका विपद्ले लाखौँ मानिसको ज्यान लिएका छन्, करोडौँ मानिसलाई विस्थापित गरेका छन् र शहर, अर्थतन्त्र तथा सभ्यताका संरचनासमेत परिवर्तन गरेका छन्।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक तथ्य बुझ्न आवश्यक छ—हरेक विपद् पूर्ण रूपमा प्राकृतिक हुँदैन र हरेक विपद् पूर्ण रूपमा मानव–निर्मित पनि हुँदैन। आजको समयमा प्राकृतिक जोखिम र मानव गतिविधि एक–अर्कासँग जोडिएका छन्। उदाहरणका लागि, हिमालमा हिमताल फुट्नु प्राकृतिक प्रक्रिया हुन सक्छ, तर जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी पग्लिने गति बढ्नु मानव गतिविधिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैगरी बाढी प्राकृतिक वर्षाबाट सुरु भए पनि नदी अतिक्रमण, कमजोर पूर्वाधार, वन विनाश र अव्यवस्थित बस्तीका कारण त्यसको क्षति धेरै गुणा बढ्न सक्छ।
आधुनिक EM-DAT अन्तर्राष्ट्रिय विपद् डेटाबेसले सन् १९०० देखि हालसम्म २७,००० भन्दा बढी ठूला विपद्को अभिलेख राखेको छ। पछिल्ला दशकमा विपद्को रिपोर्टिङ र अभिलेखीकरणमा ठूलो सुधार भएकाले आज धेरै घटना तथ्यांकमा देखिन्छन्। त्यसैले “विपद् बढेको” र “विपद्को रिपोर्टिङ बढेको” भन्ने दुई कुरालाई छुट्याएर हेर्नुपर्छ।
१. विगत २,००० वर्षका प्रमुख प्राकृतिक विपद्
इतिहासमा धेरै विनाशकारी भूकम्प, सुनामी, ज्वालामुखी विस्फोट, बाढी र महामारी भएका छन्। प्राचीन घटनाका तथ्यांक सीमित भएकाले मृतकको संख्या धेरैपटक अनुमानमा आधारित हुन्छ।
सन् ५२६ को एन्टिओक भूकम्प, ८५६ को दमघान भूकम्प, १५५६ को चीनको शान्सी भूकम्प, १७३७ को कलकत्ता चक्रवात/बाढीसम्बन्धी ऐतिहासिक घटना तथा १८८३ को क्राकाटोआ ज्वालामुखी विस्फोट मानव इतिहासमा उल्लेखनीय घटनाका उदाहरण हुन्।
आधुनिक समयमा तथ्यांक तुलनात्मक रूपमा विश्वसनीय छन्। सन् १९०८ को मेसिना भूकम्प, १९७६ को ताङ्शान भूकम्प, २००४ को हिन्द महासागर भूकम्प तथा सुनामी, २००८ को चक्रवात नरगिस, २०१० को हाइटी भूकम्प र २०१५ को नेपाल भूकम्पले ठूलो मानवीय क्षति गराएका थिए।
विशेष गरी २००४ को हिन्द महासागर भूकम्प तथा सुनामी इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी आधुनिक प्राकृतिक विपद्मध्ये एक थियो। यसको मृत्यु संख्या करिब २ लाख २८ हजार पुगेको विभिन्न अभिलेखमा उल्लेख छ। त्यसले इन्डोनेसिया, श्रीलंका, भारत, थाइल्यान्डलगायत धेरै देशमा ठूलो क्षति पुर्यायो।
२. प्राकृतिक विपद् मात्र होइन, मानव–निर्मित विपद्को इतिहास पनि ठूलो छ
मानव सभ्यता औद्योगिक हुँदै गएसँगै नयाँ प्रकारका विपद् जन्मिए। युद्ध, रासायनिक दुर्घटना, आणविक दुर्घटना, खानी दुर्घटना, औद्योगिक विस्फोट, तेल चुहावट, भवन भत्किने घटना तथा वातावरणीय विनाश मानव–निर्मित वा मानव–प्रेरित विपद्का उदाहरण हुन्।
दुई विश्वयुद्धले करोडौँ मानिसको जीवन प्रभावित गरे। औद्योगिक युगमा भोपाल ग्यास दुर्घटना, चेर्नोबिल आणविक दुर्घटना, फुकुशिमा आणविक दुर्घटना तथा विभिन्न खानी र औद्योगिक दुर्घटनाले मानव सुरक्षा र वातावरणमा दीर्घकालीन प्रभाव पारे।
यसबाट एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ—मानवले विज्ञान र प्रविधिको विकास गरे पनि जोखिम व्यवस्थापनमा असफल भयो भने त्यही प्रविधि विपद्को स्रोत बन्न सक्छ।
३. जलवायु परिवर्तन र नयाँ पुस्ताको विपद्
आजको विश्वमा विपद्को स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ। तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लिनु, समुद्री सतह बढ्नु, अत्यधिक वर्षा, लामो खडेरी, वन डढेलो र अत्यधिक गर्मीका घटना विश्वभर चिन्ताको विषय बनेका छन्।
तर जलवायु परिवर्तनलाई प्रत्येक विपद्को एउटै कारण भन्न मिल्दैन। कुनै खास बाढी वा पहिरोको कारण निर्धारण गर्न स्थानीय मौसम, भूगर्भ, हिमनदी, नदीको अवस्था, जमिनको उपयोग र मानव गतिविधिको संयुक्त अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
यसैले आधुनिक विपद् विज्ञानले “प्राकृतिक विपद्” भन्दा पनि hazard + exposure + vulnerability = disaster risk अर्थात् प्राकृतिक खतरा, मानिस तथा पूर्वाधारको जोखिममा रहेको अवस्था र कमजोर तयारीको संयोजनलाई महत्व दिन्छ।
४. नेपाल : विपद्को उच्च जोखिममा रहेको देश
नेपाल भौगोलिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील देश हो। उत्तरमा हिमालय, बीचमा पहाडी भूभाग र दक्षिणमा तराई भएकाले यहाँ हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट, बाढी, पहिरो, भूकम्प, चट्याङ, डढेलो तथा महामारीलगायत विभिन्न जोखिम छन्।
नेपालको अर्को ठूलो समस्या भनेको बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र व्यापारिक संरचना धेरैपटक जोखिमयुक्त स्थानमा निर्माण हुनु हो।
२०७२ सालको गोरखा भूकम्पले नेपालमा विपद् तयारीको महत्व स्पष्ट देखायो। त्यसैगरी प्रत्येक वर्ष मनसुनमा बाढी र पहिरोले ठूलो जनधनको क्षति गराउँछ।
नेपालको जोखिमलाई केवल “प्राकृतिक” भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। कमजोर सडक, नदी किनारमा निर्माण, अव्यवस्थित शहरीकरण, वन विनाश, कमजोर पूर्वाधार र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीको अभावले प्राकृतिक जोखिमलाई ठूलो विपद्मा बदल्न सक्छ।
५. २०२६ को भोटेकोशी विपद् : नेपालको नयाँ चेतावनी
२०२६ अगस्ट २६ अर्थात् २०८३ भदौ १० गते नेपालको उत्तरी सीमा क्षेत्रमा भोटेकोशी नदी प्रणालीमा आएको विनाशकारी फ्ल्यास फ्लडले नेपाल र चीनको सीमावर्ती क्षेत्रमा अभूतपूर्व क्षति पुर्यायो।
यो सामान्य मनसुनको बाढी मात्र थिएन। प्रारम्भिक वैज्ञानिक मूल्यांकनअनुसार हिमाली क्षेत्रमा भएको हिम/चट्टानसम्बन्धी घटना र त्यसबाट उत्पन्न ठूलो मात्राको पानी, माटो, ढुंगा तथा debris ले नदी प्रणालीमा अत्यन्त तीव्र बाढी ल्याएको देखिन्छ। घटनाको पूर्ण कारणबारे अनुसन्धान अझै जारी छ। नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि घटनाको प्रकृति र कारणसम्बन्धी अध्ययन जारी रहेको जनाएको थियो।
भोटेकोशीबाट आएको विनाशकारी बहावले रसुवाको टिमुरे, रसुवागढी तथा आसपासका क्षेत्र हुँदै तलतिरका नदी प्रणालीलाई प्रभावित गर्यो। त्यसपछि त्रिशूली नदी आसपासका धेरै जिल्ला प्रभावित भए।
घर, होटल, बजार, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना, सुरुङ, सीमा व्यापार संरचना र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भयो। नेपाल सरकारका अनुसार उद्धार तथा राहतका लागि हजारौँ सुरक्षाकर्मी र हेलिकप्टर परिचालन गरिएका छन्।
६. मानवीय क्षति : तथ्यांक किन परिवर्तन भइरहेको छ?
भोटेकोशी विपद्को सबैभन्दा पीडादायी पक्ष मानवीय क्षति हो। उद्धार तथा शव खोजी जारी रहेकाले मृत्यु र बेपत्ताको संख्या लगातार परिवर्तन भइरहेको छ।
२०२६ अगस्ट ३१ दिउँसो २ बजेसम्मको नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्रालयको आधिकारिक अपडेटअनुसार ९०३ शव फेला परिसकेका छन् र करिब ४,२०० मानिस अझै बेपत्ता/सम्पर्कविहीन छन्।
यसअघि अगस्ट ३० मा सरकारको आधिकारिक प्रेस ब्रिफिङमा ७३४ शव फेला परेको र करिब २,४९८ जना सम्पर्कविहीन रहेको बताइएको थियो। यसले विपद्को वास्तविक आकार खोज तथा उद्धारसँगै कसरी विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ।
त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा देखिएका विभिन्न संख्या मध्ये कुनै एउटा पुरानो संख्या लिएर “अन्तिम मृत्यु संख्या” भन्नु गलत हुन्छ। भोटेकोशी विपद्को तथ्यांकलाई मिति र स्रोतसहित उल्लेख गर्नु नै सही पत्रकारिता हो।
७. विदेशी नागरिकमा पनि ठूलो प्रभाव
यो विपद् केवल नेपाली नागरिकमा सीमित रहेन। भोटेकोशी क्षेत्र चीनतर्फ जाने महत्वपूर्ण व्यापारिक तथा पर्यटकीय मार्गसँग जोडिएको भएकाले धेरै विदेशी नागरिक पनि प्रभावित भए।
नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले अगस्ट २७ को प्रारम्भिक विवरणमा ३३ देशका ५९६ विदेशी नागरिक अझै बेपत्ता रहेको जनाएको थियो। त्यस समयमा भारत, चीन, अमेरिका, युक्रेन, मलेसिया, बेलायत, क्यानडा, अष्ट्रेलिया लगायत विभिन्न देशका नागरिक सम्पर्कविहीन थिए।
यसबाट नेपालमा पर्यटन, तीर्थयात्रा र अन्तर्राष्ट्रिय आवागमनको सुरक्षा व्यवस्थाबारे पनि नयाँ प्रश्न उठेको छ।
८. अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभाव
यस्ता विपद्को आर्थिक मूल्य मृतक र घाइतेको संख्याबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन।
पहिलो प्रभाव भौतिक पूर्वाधारमा पर्छ। सडक र पुल भत्किएपछि राहत पुर्याउन कठिन हुन्छ। दोस्रो प्रभाव व्यापारमा पर्छ। रसुवागढी क्षेत्र चीनसँगको व्यापारिक सम्पर्कको महत्वपूर्ण मार्ग भएकाले यसको क्षतिले आयात–निर्यात तथा स्थानीय व्यवसाय प्रभावित हुन्छ।
तेस्रो प्रभाव जलविद्युत् क्षेत्रमा पर्छ। नदी किनारमा रहेका आयोजना, सुरुङ, transmission infrastructure र access road प्रभावित हुँदा विद्युत् उत्पादन तथा निर्माणमा असर पर्न सक्छ।
चौथो प्रभाव पर्यटनमा पर्छ। तीर्थयात्री, पर्वतारोहण, trekking तथा सीमा क्षेत्रमा जाने पर्यटकको संख्या घट्न सक्छ।
पाँचौँ प्रभाव स्थानीय परिवारको रोजगारी र आयमा पर्छ। घर, पसल, होटल, कृषि जमिन र पशुधन गुमेपछि परिवारलाई पुनः आर्थिक रूपमा उभिन वर्षौँ लाग्न सक्छ।
९. भोटेकोशीले दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ
भोटेकोशी विपद्को सबैभन्दा ठूलो शिक्षा भनेको पूर्वसूचना, सीमापार सूचना आदानप्रदान र जोखिम नक्सांकन जीवन बचाउने आधार हुन्।
भोटेकोशी चीनबाट नेपालतर्फ आउने नदी प्रणाली भएकाले नेपालले माथिल्लो क्षेत्रमा भइरहेको हिमनदी, हिमताल, पहिरो र पानीको अवस्थाबारे समयमै विश्वसनीय सूचना पाउन सक्नुपर्छ।
नेपालले भारतसँग केही नदी तथा मौसमसम्बन्धी सूचना आदानप्रदानको अनुभव राखेको छ। अब चीनसँग पनि वास्तविक समयको हिमनदी तथा जलप्रवाहसम्बन्धी सूचना प्रणाली अझ बलियो बनाउन आवश्यक देखिएको छ। पछिल्लो विपद्पछि नेपालले चीनसँग प्रारम्भिक चेतावनी तथा डेटा साझेदारीलाई थप बलियो बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।
१०. अब नेपालले के गर्नुपर्छ?
भविष्यका विपद् रोक्न सकिँदैन, तर त्यसबाट हुने क्षति ठूलो मात्रामा घटाउन सकिन्छ।
पहिलो, हिमताल र हिमनदीको real-time monitoring system विकास गर्नुपर्छ।
दोस्रो, जोखिमयुक्त नदी किनार र पहिरो क्षेत्रको digital hazard mapping गर्नुपर्छ।
तेस्रो, गाउँदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्म early warning system विस्तार गर्नुपर्छ।
चौथो, प्रत्येक जलविद्युत् आयोजना, सडक र पुलको disaster risk audit अनिवार्य गर्नुपर्छ।
पाँचौँ, चीन, भारत तथा अन्य छिमेकीसँग real-time cross-border disaster information sharing गर्नुपर्छ।
छैटौँ, स्थानीय तहलाई rescue equipment, trained manpower, emergency medicine र communication system उपलब्ध गराउनुपर्छ।
सातौँ, विद्यालय तहदेखि नै disaster education सुरु गर्नुपर्छ।
आठौँ, विपद् भएपछि मात्र राहत दिने संस्कृतिबाट हटेर risk reduction and preparedness मा लगानी बढाउनुपर्छ।
विगत २,००० वर्षको इतिहासले एउटै कुरा स्पष्ट देखाउँछ—विपद् मानव सभ्यताको स्थायी चुनौती हो। भूकम्प, बाढी, पहिरो, सुनामी, ज्वालामुखी र हिमाली जोखिम पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन। तर मानिसको मृत्यु र आर्थिक क्षति कति हुन्छ भन्ने कुरा हाम्रो तयारी, पूर्वसूचना, पूर्वाधारको गुणस्तर र निर्णय क्षमतामा धेरै निर्भर हुन्छ।
आजको भोटेकोशी विपद् त्यसको अत्यन्त पीडादायी उदाहरण हो। २०२६ अगस्ट ३१ सम्म नेपालमा ९०३ शव फेला परेको र करिब ४,२०० मानिस अझै सम्पर्कविहीन रहेको सरकारी विवरणले यसको भयावहता देखाउँछ।
यस विपद्लाई केवल “प्राकृतिक प्रकोप” भनेर बिर्सनु हुँदैन। यसले नेपाललाई हिमाली जोखिम, जलवायु परिवर्तन, सीमापार नदी प्रणाली, पूर्वाधार निर्माण र विपद् व्यवस्थापनको नयाँ युगमा प्रवेश गर्न बाध्य बनाएको छ।
प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्न सकिँदैन, तर प्रकृतिको संकेत बुझ्न, जोखिम पहिचान गर्न, समयमै चेतावनी दिन र मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन सकिन्छ।
त्यसैले भोटेकोशीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश मृत्युको संख्या होइन—भविष्यमा यस्तै विपद् आउँदा त्यति धेरै मानिस नमरून् भन्ने हाम्रो तयारी हो।
विश्वका २,००० वर्षका विपद्को इतिहासले हामीलाई चेतावनी दिएको छ; भोटेकोशीले त्यो चेतावनी नेपालका लागि फेरि एकपटक अत्यन्त स्पष्ट बनाएको छ।
