दोस्रो विश्वयुद्धले विश्वलाई आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक रूपमा गहिरो संकटमा पारेको थियो। धेरै देशका उद्योग ध्वस्त भएका थिए, व्यापार प्रणाली कमजोर बनेको थियो र विभिन्न मुलुकका मुद्राको मूल्यमा ठूलो अस्थिरता देखिएको थियो। यही परिस्थितिबाट एउटा यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको आवश्यकता महसुस भयो, जसले विश्वका देशहरूलाई आर्थिक संकटका बेला सहयोग गर्न सकोस् र अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक प्रणालीलाई स्थिर बनाउन सघाओस्। यही आवश्यकताबाट जन्मिएको संस्था हो—अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (International Monetary Fund–IMF)।
आज IMF विश्व अर्थतन्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थामध्ये एक हो। आर्थिक संकटमा परेका देशलाई ऋण दिने, आर्थिक नीति सुधारका लागि सुझाव दिने, विदेशी मुद्रा सञ्चितिको समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्ने र विश्व अर्थतन्त्रको अवस्थाबारे अध्ययन गर्ने यसको प्रमुख काम हुन्। तर IMF को कथा केवल एउटा वित्तीय संस्थाको कथा होइन; यो दोस्रो विश्वयुद्धपछिको विश्व अर्थतन्त्र, विकासशील देशहरूको संघर्ष र विश्वव्यापी आर्थिक परिवर्तनसँग जोडिएको लामो इतिहास हो।
ब्रेटन वुड्सबाट सुरुवात
IMF को औपचारिक इतिहास सन् १९४४ मा सुरु हुन्छ। दोस्रो विश्वयुद्ध अझै चलिरहेको अवस्थामा अमेरिकाको न्यु ह्याम्पसायर राज्यको Bretton Woods भन्ने स्थानमा ४४ देशका प्रतिनिधिहरू भेला भए। उनीहरूको उद्देश्य युद्धपछि विश्व अर्थतन्त्रलाई कसरी व्यवस्थित र स्थिर बनाउने भन्ने विषयमा सहमति खोज्नु थियो।
त्यतिबेला अर्थतन्त्रका जानकारहरूलाई एउटा कुरा स्पष्ट भइसकेको थियो—पहिलो विश्वयुद्धपछि देखिएको आर्थिक अस्थिरता, मुद्रा अवमूल्यन र संरक्षणवादी व्यापार नीतिले विश्व अर्थतन्त्रलाई ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। त्यसैले दोस्रो विश्वयुद्धपछि त्यस्ता समस्या दोहोरिन नदिन अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक थियो।
यस सम्मेलनमा अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक प्रणालीका लागि दुई महत्वपूर्ण संस्थाको अवधारणा अगाडि आयो। तीमध्ये एक थियो IMF र अर्को थियो पछि विश्व बैंकका रूपमा विकसित भएको संस्था।
IMF को मूल उद्देश्य अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहकार्य बढाउनु, विनिमय दरमा अत्यधिक अस्थिरता रोक्नु र आर्थिक संकटमा परेका सदस्य राष्ट्रलाई अस्थायी वित्तीय सहयोग उपलब्ध गराउनु थियो।
सन् १९४५: IMF को जन्म
Bretton Woods सम्मेलनपछि धेरै देशले सम्झौतालाई अनुमोदन गरे। अन्ततः डिसेम्बर २७, १९४५ मा IMF औपचारिक रूपमा स्थापना भयो। संस्थाले मार्च १९४७ बाट वित्तीय काम सुरु गर्यो।
IMF को प्रारम्भिक संरचना आजको भन्दा फरक थियो। त्यस समय विश्वका धेरै देशहरू स्थिर विनिमय दर प्रणालीमा थिए। अमेरिकी डलरलाई सुनसँग निश्चित दरमा जोडिएको थियो र अन्य धेरै मुद्राहरू डलरसँग जोडिएका थिए।
यस प्रणालीलाई Bretton Woods monetary system भनियो।
यस व्यवस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई स्थिरता दिने अपेक्षा गरिएको थियो। तर समयसँगै विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन आयो। अमेरिका र अन्य देशको आर्थिक अवस्था परिवर्तन हुँदै गयो र अन्ततः पुरानो प्रणाली दबाबमा पर्न थाल्यो।
IMF को मुख्य उद्देश्य के थियो?
IMF स्थापना हुँदा यसको कामलाई केही प्रमुख क्षेत्रमा केन्द्रित गरिएको थियो।
पहिलो, सदस्य राष्ट्रबीच मौद्रिक सहकार्य बढाउनु।
दोस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको विस्तारमा सहयोग गर्नु।
तेस्रो, विनिमय दरमा अत्यधिक अस्थिरता रोक्नु।
चौथो, आर्थिक संकटमा परेका देशलाई अस्थायी वित्तीय सहयोग उपलब्ध गराउनु।
पाँचौँ, देशहरूले अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी सन्तुलनको समस्या सामना गर्दा त्यसलाई समाधान गर्न सहयोग गर्नु।
समयसँगै IMF को भूमिकामा पनि परिवर्तन आयो। विश्व अर्थतन्त्र जटिल हुँदै गएपछि IMF ले आर्थिक नीति निगरानी, प्राविधिक सहायता, आर्थिक अनुसन्धान र क्षमता विकासजस्ता क्षेत्रमा पनि काम विस्तार गर्यो।
Bretton Woods प्रणालीको अन्त्य
IMF को इतिहासमा सन् १९७० को दशक निकै महत्वपूर्ण रह्यो।
Bretton Woods प्रणालीमा अमेरिकी डलरलाई सुनसँग जोडिएको थियो। तर अमेरिकाको बढ्दो बाह्य दायित्व र विश्व अर्थतन्त्रमा आएको परिवर्तनका कारण यो व्यवस्था टिकाउन कठिन हुँदै गयो।
सन् १९७१ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनले डलरलाई सुनमा परिवर्तन गर्ने व्यवस्था अन्त्य गरे। त्यसपछि पुरानो Bretton Woods प्रणाली क्रमशः समाप्त भयो।
यसपछि IMF को भूमिका पनि बदलिन थाल्यो।
अब यसको काम केवल स्थिर विनिमय दर कायम गराउनेमा सीमित रहेन। आर्थिक संकट, विदेशी मुद्रा अभाव, ऋण संकट र भुक्तानी सन्तुलनका समस्यामा परेका देशलाई सहयोग गर्ने भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्यो।
विकासशील देशहरू र IMF
१९७० र १९८० को दशकमा धेरै विकासशील देशहरूले गम्भीर आर्थिक समस्या सामना गरे। तेलको मूल्यमा भएको वृद्धि, बाह्य ऋणको बोझ, कमजोर निर्यात र उच्च मुद्रास्फीतिले धेरै देशको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनायो।
यही समयमा IMF ले आर्थिक संकटमा परेका देशलाई ऋण तथा नीतिगत सहयोग उपलब्ध गराउन थाल्यो।
तर IMF को ऋण सामान्य बैंकको ऋणजस्तो हुँदैन। ऋण लिने देशले निश्चित आर्थिक सुधारका कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने प्रतिबद्धता गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यस्ता सुधारलाई सामान्य रूपमा conditionality भनिन्छ।
यसअन्तर्गत सरकारी खर्च व्यवस्थापन, कर प्रणाली सुधार, मौद्रिक नीति, सार्वजनिक संस्थान सुधार, विदेशी विनिमय प्रणाली र अन्य आर्थिक क्षेत्रमा परिवर्तनका सर्तहरू आउन सक्छन्।
यसै कारण IMF लामो समयदेखि प्रशंसा र आलोचना दुवैको केन्द्रमा रहँदै आएको छ।
IMF माथिको आलोचना
IMF का समर्थकहरूका अनुसार संकटमा परेको देशलाई तत्काल वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ। यदि विदेशी मुद्रा सञ्चिति समाप्त हुँदै गएको छ भने आयात, ऋण भुक्तानी र आवश्यक वस्तुको आपूर्ति प्रभावित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा IMF को सहयोगले देशलाई संकटबाट बाहिर निस्कन समय दिन सक्छ।
तर आलोचकहरूले IMF का केही कार्यक्रमले सामाजिक क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने तर्क गर्छन्।
विशेषगरी सरकारी खर्च कटौती, अनुदान घटाउने, कर वृद्धि वा सार्वजनिक संस्थान सुधारका कार्यक्रमले छोटो अवधिमा जनतामा आर्थिक दबाब बढाउन सक्ने आलोचना हुने गरेको छ।
अर्कोतर्फ, IMF ले आफ्ना कार्यक्रमहरू देशको आर्थिक अवस्था र सामाजिक आवश्यकताअनुसार डिजाइन गर्नुपर्नेमा जोड दिँदै आएको छ। पछिल्ला दशकमा सामाजिक सुरक्षा र गरिबी न्यूनीकरणका विषयलाई पनि आर्थिक कार्यक्रमसँग जोड्ने प्रयास बढेको छ।
एशियाली आर्थिक संकट
सन् १९९७ मा एशियाली वित्तीय संकट आयो। थाइल्यान्डबाट सुरु भएको संकट दक्षिण कोरिया, इन्डोनेसिया र अन्य एसियाली अर्थतन्त्रमा फैलियो।
विदेशी पूँजीको बहिर्गमन, मुद्रा अवमूल्यन र बैंकिङ क्षेत्रको संकटले धेरै देशलाई गम्भीर अवस्थामा पुर्यायो।
IMF ले संकटमा परेका केही देशलाई ठूलो वित्तीय सहायता उपलब्ध गरायो। तर त्यसबेला पनि IMF का कार्यक्रमबारे व्यापक बहस भयो। केही आलोचकले सुधारका कार्यक्रम निकै कडा भएको बताएका थिए भने IMF समर्थकहरूले संकट नियन्त्रणका लागि कठिन निर्णय आवश्यक भएको तर्क गरे।
यस घटनाले IMF लाई आफ्नो ऋण कार्यक्रम र आर्थिक सुधारका रणनीतिबारे पुनर्विचार गर्न पनि प्रेरित गर्यो।
सन् २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकट
सन् २००८ मा अमेरिकाको वित्तीय क्षेत्रमा सुरु भएको संकट विश्वभर फैलियो। बैंक, वित्तीय संस्था, कम्पनी र सरकारहरू प्रभावित भए। विश्व व्यापार र लगानीमा पनि ठूलो असर पर्यो।
यस संकटपछि IMF को भूमिका फेरि महत्वपूर्ण बन्यो। धेरै देशहरूले आर्थिक गतिविधि जोगाउन वित्तीय तथा मौद्रिक उपाय अपनाए। IMF ले पनि विभिन्न देशलाई आर्थिक सहायता, नीति सल्लाह र अनुसन्धान उपलब्ध गरायो।
यस संकटले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखायो—विश्व अर्थतन्त्र एकअर्कासँग कति गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
एउटा देशको वित्तीय समस्या अर्को देशमा पनि छिटो फैलिन सक्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको भूमिका केवल गरिब वा विकासशील देशमा मात्र सीमित छैन भन्ने धारणा बलियो भयो।
कोरोना महामारी र IMF
सन् २०२० मा COVID-19 महामारी फैलिँदा विश्व अर्थतन्त्रले अर्को ठूलो संकट सामना गर्यो। उद्योग, पर्यटन, व्यापार र रोजगारीमा ठूलो असर पर्यो।
विशेषगरी विकासशील र न्यून आय भएका देशहरू आर्थिक दबाबमा परे। राजस्व घट्दा स्वास्थ्य तथा सामाजिक क्षेत्रमा खर्च बढाउनुपर्ने अवस्था आयो।
IMF ले महामारीको समयमा सदस्य राष्ट्रलाई वित्तीय सहायता, आपत्कालीन सहयोग र नीति सल्लाह प्रदान गर्यो। यस अवधिमा IMF ले विश्व अर्थतन्त्रको पुनरुत्थान, ऋण व्यवस्थापन र कमजोर देशहरूको आर्थिक क्षमताबारे विशेष ध्यान दियो।
नेपालको IMF सँग सम्बन्ध
नेपाल पनि IMF को सदस्य राष्ट्र हो। नेपालले IMF बाट विभिन्न समयमा आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेको छ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा विदेशी मुद्रा सञ्चिति, भुक्तानी सन्तुलन, बैंकिङ प्रणाली, वित्तीय क्षेत्र सुधार र आर्थिक स्थायित्वजस्ता विषयमा IMF ले अध्ययन तथा नीति सल्लाह दिँदै आएको छ।
नेपालजस्तो आयातमा निर्भर र वैदेशिक रोजगारीबाट ठूलो मात्रामा रेमिट्यान्स प्राप्त गर्ने अर्थतन्त्रका लागि विदेशी मुद्रा सञ्चिति महत्वपूर्ण विषय हो। यस्तो अवस्थामा बाह्य क्षेत्रको स्थायित्व कायम राख्नु सरकार र केन्द्रीय बैंकका लागि महत्वपूर्ण चुनौती हुन्छ।
IMF का कार्यक्रममार्फत नेपालले वित्तीय क्षेत्र, राजस्व प्रणाली, सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापन तथा आर्थिक तथ्यांक सुधारजस्ता क्षेत्रमा पनि सहयोग पाउँदै आएको छ।
IMF कसरी चल्छ?
IMF मा विश्वका अधिकांश देश सदस्य छन्। प्रत्येक सदस्य राष्ट्रले निश्चित quota राख्छ। देशको आर्थिक आकार र विश्व अर्थतन्त्रमा उसको भूमिकासँग सम्बन्धित आधारमा कोटाको आकार निर्धारण हुन्छ।
कोटाले संस्थामा देशको वित्तीय योगदानसँगै मतदान अधिकार र IMF बाट प्राप्त गर्न सक्ने वित्तीय स्रोतसँग पनि सम्बन्ध राख्छ।
IMF को मुख्यालय अमेरिकाको वासिङ्टन डीसीमा छ।
संस्थामा सदस्य राष्ट्रका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता हुन्छ र यसको प्रमुख निर्णयहरू सदस्य राष्ट्रको संरचनामार्फत गरिन्छन्।
IMF को नेतृत्व Managing Director ले गर्छन्।
IMF को पैसा कहाँबाट आउँछ?
धेरै मानिसको प्रश्न हुन्छ—IMF ले ऋण दिने पैसा कहाँबाट ल्याउँछ?
मुख्य रूपमा सदस्य राष्ट्रहरूले उपलब्ध गराउने कोटा स्रोत IMF को वित्तीय आधार हो। आवश्यकताअनुसार IMF ले थप स्रोत तथा ऋण व्यवस्थाबाट पनि आफ्नो वित्तीय क्षमता बढाउन सक्छ।
यसरी संकलित स्रोत संकटमा परेका सदस्य राष्ट्रलाई विभिन्न वित्तीय कार्यक्रममार्फत उपलब्ध गराइन्छ।
IMF ले साधारणतया देशको दीर्घकालीन विकास परियोजनामा सडक वा विद्यालय बनाउन प्रत्यक्ष लगानी गर्ने संस्थाको रूपमा काम गर्दैन। यसको मुख्य ध्यान आर्थिक तथा वित्तीय स्थायित्वमा हुन्छ।
आजको IMF
आज IMF पहिलेभन्दा धेरै फरक विश्वमा काम गरिरहेको छ।
डिजिटल अर्थतन्त्र, जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी ऋण, ऊर्जा संकट, भू–राजनीतिक तनाव, खाद्य सुरक्षा र वित्तीय प्रविधिले विश्व अर्थतन्त्रलाई नयाँ चुनौती दिएका छन्।
एक देशको आर्थिक नीति अर्को देशको अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ। त्यसैले IMF ले विश्व आर्थिक अवस्थाको नियमित विश्लेषण गर्छ र सदस्य राष्ट्रहरूलाई नीतिगत सुझाव दिन्छ।
तर IMF को भविष्य पनि चुनौतीपूर्ण छ। विकासशील देशहरूको बढ्दो ऋण, विश्व अर्थतन्त्रमा असमानता र नयाँ वित्तीय जोखिमका कारण संस्थालाई आफ्नो भूमिका समयअनुसार परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
IMF को कथा सन् १९४४ को एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनबाट सुरु भएको थियो। त्यसबेला विश्वका नेताहरूको मुख्य चिन्ता थियो—युद्धपछि फेरि आर्थिक अराजकता नहोस्।
८० वर्षभन्दा बढी समयपछि विश्व निकै बदलिएको छ। सुनसँग जोडिएको डलर प्रणाली समाप्त भइसकेको छ। डिजिटल बैंकिङ आएको छ। विश्वव्यापी वित्तीय बजार अत्यन्त तीव्र बनेको छ। एउटा देशमा सुरु भएको संकट केही दिनमै संसारका अन्य भागमा पुग्न सक्छ।
तर IMF को मूल उद्देश्य अझै उस्तै छ—अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहकार्यलाई बलियो बनाउनु र आर्थिक संकटमा परेका सदस्य राष्ट्रलाई सहयोग गर्नु।
कहिले IMF संकटमा परेको देशका लागि आशाको स्रोत बनेको छ, कहिले कठोर आर्थिक सुधारको प्रतीक बनेको छ। यसका नीतिबारे बहस आज पनि जारी छ।
तर एउटा कुरा निश्चित छ—विश्व अर्थतन्त्रमा संकटहरू रहुन्जेल IMF जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको आवश्यकता पनि रहनेछ।
Bretton Woods को एउटा सम्मेलनबाट सुरु भएको IMF को यात्रा आज विश्व अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय बनेको छ। यसको कथा केवल ऋण र पैसाको कथा होइन; यो विश्वका देशहरूले आर्थिक संकटसँग मिलेर सामना गर्ने प्रयासको कथा पनि हो।
-1787545426.png)
