काठमाडौं । आज मानिसको मुटु प्रत्यारोपण सम्भव भएको छ। कृत्रिम हात–खुट्टा प्राकृतिक अंगसरह चल्न थालेका छन्। क्यान्सरका बिरामीलाई लक्षित औषधि उपलब्ध छन्। रोबोटले शल्यक्रिया गरिरहेका छन्, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले रोग पहिचानमा चिकित्सकलाई सहयोग गरिरहेको छ। तर, आधुनिक चिकित्साशास्त्रको यो उचाइ हजारौं वर्षको खोज, अनुसन्धान, असफलता र वैज्ञानिक संघर्षको परिणाम हो।
मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा रोगलाई दैवी प्रकोप वा अलौकिक शक्तिको प्रभाव मानिन्थ्यो। उपचारका नाममा मन्त्र, तन्त्र, जडीबुटी र धार्मिक अनुष्ठान प्रयोग हुन्थे। तर समयसँगै अवलोकन, प्रयोग र प्रमाणमा आधारित वैज्ञानिक सोच विकसित भयो। यही परिवर्तनले आधुनिक चिकित्साशास्त्रको जग निर्माण गर्यो।
इतिहासकारहरूका अनुसार आधुनिक चिकित्साशास्त्रको वास्तविक आधार प्राचीन ग्रीक चिकित्सक हिप्पोक्रेट्स (४६०–३७० ई.पू.) ले तयार पारे। उनले रोगलाई दैवी शक्तिको परिणाम होइन, प्राकृतिक कारणबाट उत्पन्न हुने अवस्था भनेर व्याख्या गरे। बिरामीको लक्षण, जीवनशैली र वातावरणको अध्ययन गरेर उपचार गर्ने उनको अवधारणाले चिकित्सा विज्ञानलाई धार्मिक विश्वासबाट वैज्ञानिक दिशातर्फ मोड्यो।
१६औँ र १७औँ शताब्दीमा मानव शरीरको संरचनाबारे गहिरो अध्ययन सुरु भयो। शव विच्छेदनमार्फत शरीरका अंगहरूको वास्तविक बनोट बुझ्न सकियो। त्यसपछि १७औँ शताब्दीमा सूक्ष्मदर्शी (Microscope) को विकासले मानिसले पहिलो पटक सूक्ष्म जीवहरूको संसार देख्न सम्भव भयो। यसले रोगका कारणबारे नयाँ अनुसन्धानको ढोका खोल्यो।
तर आधुनिक चिकित्साशास्त्रको सबैभन्दा ठूलो मोड १९औँ शताब्दीमा आयो।
फ्रान्सेली वैज्ञानिक लुई पास्चर र जर्मन चिकित्सक रोबर्ट कोच ले विकास गरेको जीवाणु सिद्धान्त (Germ Theory) ले रोगहरू अदृश्य सूक्ष्म जीवाणु, ब्याक्टेरिया वा भाइरसका कारण हुने वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत गर्यो। यो खोजले हजारौं वर्षदेखि प्रचलित गलत धारणालाई समाप्त गरिदियो। त्यसपछि अस्पतालमा सरसफाइ, उपकरणको निर्जीवीकरण (Sterilization), हात धुने अभ्यास तथा संक्रमण नियन्त्रण चिकित्सा प्रणालीको अनिवार्य हिस्सा बने।
उता बेलायती चिकित्सक जोसेफ लिस्टर ले शल्यक्रियामा एन्टिसेप्टिक विधि प्रयोग गरेपछि शल्यक्रियापछिको संक्रमण र मृत्युदर नाटकीय रूपमा घट्यो। आधुनिक सर्जरीको विकासमा यसलाई ऐतिहासिक उपलब्धि मानिन्छ।
शल्यक्रियाको अर्को क्रान्ति थियो एनेस्थेसिया अर्थात् बेहोस पार्ने औषधिको विकास। यसको प्रयोगपछि अत्यन्त जटिल शल्यक्रियाहरू पनि कम पीडादायी र सुरक्षित बन्न थाले। यसअघि सामान्य शल्यक्रिया पनि बिरामीका लागि असह्य पीडाको कारण बन्थ्यो।
चिकित्सा इतिहासमा अर्को युगान्तकारी उपलब्धि खोप (Vaccine) को विकास थियो। १७९६ मा एडवर्ड जेनर ले चेचकविरुद्ध पहिलो सफल खोप विकास गरे। पछि लुई पास्चरले रेबिजसहित अन्य रोगविरुद्ध खोप विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिए। विश्वव्यापी खोप अभियानकै कारण सन् १९८० मा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले चेचक पूर्ण रूपमा उन्मूलन भएको घोषणा गर्यो, जुन सार्वजनिक स्वास्थ्य इतिहासको सबैभन्दा ठूलो सफलता मानिन्छ।
बीसौँ शताब्दीमा चिकित्सा विज्ञानलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अर्को खोज थियो एन्टिबायोटिक।
सन् १९२८ मा स्कटिस वैज्ञानिक अलेक्जेन्डर फ्लेमिङ ले संयोगवश पेनिसिलिन पत्ता लगाए। त्यसपछि दोस्रो विश्वयुद्धताका यसको व्यापक उत्पादन सुरु भयो। यसले निमोनिया, क्षयरोग, घाउको संक्रमण तथा अन्य जीवाणुजन्य रोगबाट लाखौं मानिसको ज्यान बचायो। एन्टिबायोटिकको विकासलाई आधुनिक चिकित्साशास्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ।
यसै अवधिमा एक्स–रे, अल्ट्रासाउन्ड, सीटी स्क्यान, एमआरआई र आणविक इमेजिङजस्ता प्रविधिको विकासले चिकित्सकलाई शरीरभित्र शल्यक्रिया नगरी रोग पहिचान गर्ने क्षमता दियो। हृदय, मस्तिष्क, फोक्सो र अन्य अंगहरूको विस्तृत अध्ययन सम्भव भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि चिकित्सा अनुसन्धानले तीव्र गति लियो। सन् १९५३ मा डीएनएको संरचना पत्ता लागेपछि आनुवंशिकी विज्ञानमा नयाँ युग सुरु भयो। त्यसपछि अंग प्रत्यारोपण, स्टेम सेल अनुसन्धान, क्यान्सर उपचार, जीन परीक्षण तथा व्यक्तिगत चिकित्सा (Personalized Medicine) को विकास सम्भव भयो।
सन् १९४८ मा स्थापना भएको विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले विश्वव्यापी स्वास्थ्य नीतिको नेतृत्व गर्दै खोप, महामारी नियन्त्रण, रोग वर्गीकरण (ICD), मातृ–शिशु स्वास्थ्य, मलेरिया नियन्त्रण र स्वास्थ्य पहुँच विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। आज विश्वभर प्रयोग हुने धेरै सार्वजनिक स्वास्थ्य मापदण्ड WHO का वैज्ञानिक सिफारिसमा आधारित छन्।
२१औँ शताब्दीमा आधुनिक चिकित्साशास्त्र डिजिटल युगमा प्रवेश गरेको छ। इलेक्ट्रोनिक स्वास्थ्य अभिलेख, टेलिमेडिसिन, रोबोटिक सर्जरी, थ्री–डी प्रिन्टिङ, बायोनिक अंग, जीन सम्पादन (CRISPR) र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उपचार प्रणालीलाई नयाँ परिभाषा दिइरहेका छन्। एआईले मेडिकल इमेज विश्लेषण, क्यान्सर पहिचान, औषधि विकास र महामारी पूर्वानुमानमा उल्लेखनीय सहयोग पुर्याइरहेको छ।
कोभिड–१९ महामारीले आधुनिक चिकित्साशास्त्रको अर्को ऐतिहासिक परीक्षा लियो। विश्वभरका वैज्ञानिकहरूले अभूतपूर्व गतिमा mRNA लगायतका नयाँ प्रविधिमा आधारित खोप विकास गरे। यसले अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान, डेटा साझेदारी र वैज्ञानिक सहकार्यको महत्त्वलाई थप स्पष्ट बनायो।
यद्यपि आधुनिक चिकित्साशास्त्रले असाधारण सफलता हासिल गरे पनि चुनौतीहरू बाँकी छन्। एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (Antimicrobial Resistance), नयाँ संक्रामक रोग, जलवायु परिवर्तनका स्वास्थ्य प्रभाव, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, बढ्दो जीवनशैलीजन्य रोग र उपचारमा असमान पहुँच विश्व स्वास्थ्य प्रणालीका प्रमुख चुनौती बनेका छन्। WHO ले यी चुनौती समाधानका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान, जिम्मेवार औषधि प्रयोग र सार्वभौमिक स्वास्थ्य पहुँचलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार भविष्यको चिकित्साशास्त्र अझ बढी व्यक्तिगत, डिजिटल र पूर्वानुमानमा आधारित हुनेछ। उपचारभन्दा रोग लाग्नै नदिने प्रणाली, जीन–आधारित औषधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, नानो–प्रविधि र पुनर्जीवित चिकित्सा (Regenerative Medicine) ले मानव स्वास्थ्यको स्वरूप नै परिवर्तन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आधुनिक चिकित्साशास्त्रको इतिहास वास्तवमा मानव सभ्यताको वैज्ञानिक चेतनाको इतिहास हो। अन्धविश्वासबाट प्रमाणमा आधारित विज्ञानसम्म, जडीबुटीदेखि जीन सम्पादनसम्म र साधारण उपचारदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्मको यो यात्रा मानव जिज्ञासा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको अनुपम उदाहरण बनेको छ। यही निरन्तर खोजले विश्वभर करोडौं मानिसको आयु लम्ब्याएको छ, जीवनको गुणस्तर सुधार गरेको छ र स्वास्थ्यलाई मानव अधिकारका रूपमा स्थापित गर्ने अभियानलाई बलियो आधार प्रदान गरेको छ।
-1785077841.jpg)
