फुटबल आज विश्वकै सबैभन्दा लोकप्रिय खेलमध्ये एक हो। विश्वका करोडौँ मानिस फुटबल खेल्छन् र अर्बौँ मानिसले यसको प्रत्यक्ष तथा टेलिभिजन, रेडियो र डिजिटल माध्यमबाट आनन्द लिन्छन्। विश्वकप सुरु हुँदा विभिन्न देशका मानिसहरू आफ्नो राष्ट्रिय टोलीको समर्थनमा एकजुट हुन्छन्। तर आजको आधुनिक फुटबल एकै दिनमा बनेको होइन। यसको पछाडि हजारौँ वर्ष लामो खेलकुद परम्परा, नियमको विकास, संस्था निर्माण र विश्वव्यापी विस्तारको कथा जोडिएको छ।
फुटबलको प्रारम्भिक इतिहास निकै पुरानो मानिन्छ। प्राचीन सभ्यताहरूमा मानिसहरूले बलजस्तो वस्तु प्रयोग गरेर विभिन्न प्रकारका खेल खेल्ने गरेको प्रमाण भेटिन्छ। चीनमा ईसापूर्व दोस्रो र तेस्रो शताब्दीको समयमा ‘कुजू’ (Cuju) नामक खेल लोकप्रिय थियो। यस खेलमा खेलाडीहरूले खुट्टाले बललाई निश्चित स्थानमा पुर्याउने प्रयास गर्थे। आधुनिक फुटबलसँग यसको नियम पूर्ण रूपमा मिल्दैन, तर खुट्टाले बल खेल्ने परम्पराको पुरानो उदाहरणका रूपमा यसलाई लिइन्छ।
युरोपमा पनि मध्ययुगदेखि बलसँग सम्बन्धित विभिन्न खेलहरू खेलिन्थे। विशेषगरी बेलायतमा गाउँ वा शहरका समूहबीच ठूलो संख्यामा मानिस सहभागी हुने अनौपचारिक बल खेलहरू प्रचलित थिए। ती खेलमा निश्चित नियम नहुन सक्थे र कहिलेकाहीँ खेल निकै आक्रामकसमेत हुने गर्थ्यो। एउटै खेललाई विभिन्न स्थानमा फरक तरिकाले खेलिन्थ्यो। त्यसैले आधुनिक फुटबलको जन्मका लागि निश्चित नियम आवश्यक भयो।
१९औँ शताब्दीमा बेलायतका विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले फुटबललाई व्यवस्थित बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। विभिन्न विद्यालयमा फुटबल खेल्ने तरिका फरक थियो। कतै हात प्रयोग गर्न पाइन्थ्यो भने कतै खुट्टाको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइन्थ्यो। यसले खेलाडीहरूबीच प्रतिस्पर्धा गर्दा समस्या उत्पन्न गर्यो। त्यसपछि एउटै नियम बनाउने प्रयास सुरु भयो।
सन् १८६३ मा इङ्ल्यान्डमा Football Association (FA) स्थापना भयो। यही घटनालाई आधुनिक एसोसिएसन फुटबलको विकासमा महत्वपूर्ण मोड मानिन्छ। FA ले खेलका नियमलाई व्यवस्थित गर्यो र हातले बल बोकेर दौडिने जस्ता नियमलाई एसोसिएसन फुटबलबाट अलग गर्यो। यसरी फुटबल र पछि छुट्टै विकसित भएको रग्बीबीचको भिन्नता स्पष्ट हुँदै गयो।
फुटबलको नियम विस्तारै अन्य देशमा पनि फैलियो। बेलायतका व्यापारी, सैनिक, विद्यार्थी र कामदारहरूले विभिन्न देशमा पुग्दा फुटबल खेल्ने संस्कृति पनि फैलाए। युरोप, दक्षिण अमेरिका र अन्य क्षेत्रमा फुटबल क्लब तथा संघहरू स्थापना हुन थाले। विशेषगरी अर्जेन्टिना, उरुग्वे र ब्राजिलमा फुटबल अत्यन्त लोकप्रिय बन्दै गयो।
फुटबललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा व्यवस्थित गर्ने अर्को महत्वपूर्ण संस्था FIFA हो। सन् १९०४ मा फ्रान्सको पेरिसमा FIFA स्थापना भयो। यसको उद्देश्य विभिन्न देशका फुटबल संघहरूबीच समन्वय गर्नु र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलको विकास गर्नु थियो। FIFA को स्थापना भएपछि विश्वस्तरमा फुटबल प्रतियोगिताको सम्भावना अझ बलियो भयो।
फुटबललाई ओलम्पिक खेलमा पनि समावेश गरियो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा खेलको लोकप्रियता बढाउन सहयोग गर्यो। तर फुटबलको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गर्ने विचार भने पछि साकार भयो।
सन् १९३० मा उरुग्वेमा पहिलो FIFA World Cup आयोजना भयो। पहिलो विश्वकपमा १३ टोली सहभागी भएका थिए। आयोजक उरुग्वेले अर्जेन्टिनालाई पराजित गर्दै पहिलो विश्वकपको उपाधि जित्यो। त्यसपछि विश्वकप प्रत्येक चार वर्षमा आयोजना हुने विश्वकै सबैभन्दा चर्चित खेलकुद प्रतियोगितामध्ये एक बन्यो। दोस्रो विश्वयुद्धका कारण सन् १९४२ र १९४६ मा विश्वकप आयोजना हुन सकेन।
विश्वकपसँगै क्लब फुटबलको विकास पनि तीव्र भयो। युरोपमा इङ्ल्यान्ड, स्पेन, इटाली, जर्मनी र फ्रान्सका क्लबहरूले ठूलो लोकप्रियता हासिल गरे। स्पेनको ला लिगा, इङ्ल्यान्डको प्रिमियर लिग, इटालीको सिरी ए, जर्मनीको बुन्डेसलिगा र फ्रान्सको लिग वान विश्वका चर्चित लिग बने। दक्षिण अमेरिकामा ब्राजिल, अर्जेन्टिना र उरुग्वेले पनि विश्व फुटबलमा आफ्नो विशेष पहिचान बनाए।
फुटबलको इतिहासमा महान् खेलाडीहरूको योगदान पनि महत्वपूर्ण छ। ब्राजिलका पेलेले विश्व फुटबलमा असाधारण प्रभाव पारे। उनले ब्राजिललाई तीन पटक विश्वकप जिताउन योगदान दिए। अर्जेन्टिनाका डिएगो म्याराडोना आफ्नो अद्भुत ड्रिब्लिङ र सिर्जनात्मक खेलका कारण फुटबल इतिहासका महान् खेलाडीमध्ये एक बने। पछिल्लो पुस्तामा लियोनल मेसी र क्रिस्टियानो रोनाल्डोले फुटबलको लोकप्रियतालाई अझ विश्वव्यापी बनाए। उनीहरूको प्रतिस्पर्धा र उपलब्धिले नयाँ पुस्तालाई फुटबलतर्फ आकर्षित गर्यो।
महिला फुटबलको इतिहास पनि विस्तारै विकसित भयो। प्रारम्भिक समयमा महिला फुटबलले सामाजिक तथा संस्थागत अवरोध सामना गर्नुपरेको थियो। तर समयसँगै विभिन्न देशमा महिला फुटबललाई मान्यता र अवसर दिइयो। FIFA ले सन् १९९१ मा पहिलो महिला विश्वकप आयोजना गर्यो। त्यसपछि महिला फुटबलको लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ।
प्रविधिको विकासले पनि आधुनिक फुटबललाई परिवर्तन गरेको छ। टेलिभिजन प्रसारणले फुटबललाई विश्वका घरघरमा पुर्यायो। पछि इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल प्रविधिले खेलाडी तथा क्लबलाई विश्वभरका समर्थकसँग प्रत्यक्ष जोड्न थाले। खेलमा निर्णयलाई अझ सटीक बनाउन VAR (Video Assistant Referee) जस्ता प्रविधिको प्रयोग पनि सुरु भयो। यसले रेफ्रीका केही महत्वपूर्ण निर्णय पुनः जाँच गर्न सम्भव बनाएको छ।
फुटबल केवल खेल मात्र रहेन। यो ठूलो आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक उद्योगसमेत बनेको छ। क्लबहरूले टिकट बिक्री, टेलिभिजन अधिकार, प्रायोजन, जर्सी तथा अन्य सामग्रीबाट ठूलो आम्दानी गर्छन्। विश्वका चर्चित खेलाडीहरू अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका प्रतिनिधि बनेका छन्। फुटबलले पर्यटन, रोजगारी, सञ्चार, विज्ञापन र मनोरञ्जन क्षेत्रमा समेत ठूलो प्रभाव पारेको छ।
नेपालमा पनि फुटबलको लोकप्रियता निकै ठूलो छ। नेपालमा फुटबलको विकास र विस्तारमा विद्यालय, क्लब, स्थानीय प्रतियोगिता तथा राष्ट्रिय टोलीको भूमिका महत्वपूर्ण छ। अखिल नेपाल फुटबल संघ (ANFA) ले नेपाली फुटबलको संगठन र विकासमा काम गर्दै आएको छ। नेपाली दर्शकहरू राष्ट्रिय टोलीका खेल तथा घरेलु क्लब प्रतियोगितामा ठूलो उत्साहका साथ सहभागी हुन्छन्। नेपालमा अझ व्यवस्थित प्रशिक्षण, पूर्वाधार र युवा खेलाडी विकास गर्न सके फुटबलको स्तर अझ माथि उठाउन सकिने सम्भावना छ।
आज फुटबल विश्वका लगभग सबै क्षेत्रमा फैलिएको छ। गरिब वा धनी, विकसित वा विकासोन्मुख—हरेक देशमा फुटबलप्रति कुनै न कुनै प्रकारको आकर्षण देखिन्छ। एउटा साधारण बललाई खुट्टाले खेल्ने खेलबाट सुरु भएको परम्परा आज विश्वव्यापी संस्कृति बनेको छ।
फुटबलको इतिहास वास्तवमा नियम र प्रतियोगिताको मात्र इतिहास होइन। यो मानिसलाई जोड्ने, प्रतिस्पर्धा सिकाउने, अनुशासन विकास गर्ने र राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गर्ने माध्यमको इतिहास पनि हो। मैदानमा ९० मिनेटसम्म चल्ने खेलले कहिलेकाहीँ करोडौँ मानिसको भावना एकै ठाउँमा जोडिदिन्छ। यही कारण फुटबललाई केवल खेल नभई विश्वको साझा भाषा पनि भनिन्छ।
यसरी हेर्दा प्राचीन बल खेलहरूदेखि आधुनिक विश्वकपसम्म फुटबलले लामो यात्रा तय गरेको छ। यसको इतिहास निरन्तर परिवर्तन र विकासको कथा हो। भविष्यमा प्रविधि, महिला फुटबल, युवा विकास र नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको विस्तारसँगै फुटबल अझ ठूलो विश्वव्यापी शक्तिका रूपमा अघि बढ्ने निश्चित छ।
