काठमाडौं । नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिनामा थप बढेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी पछिल्लो विवरणअनुसार साउन मसान्तसम्म नेपालको कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति ३९ खर्ब ४६ अर्ब २३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यो अघिल्लो अवधिको तुलनामा १.२ प्रतिशतले वृद्धि भएको हो।
विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा भएको वृद्धिसँगै नेपालको बाह्य क्षेत्रको अवस्था तुलनात्मक रूपमा सहज देखिएको छ। राष्ट्र बैंकको विवरणअनुसार हाल कायम विदेशी मुद्रा सञ्चितिले नेपालको करिब १८.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न सक्ने क्षमता रहेको छ।
रेमिट्यान्स वृद्धि मुख्य आधार
नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्नुमा विदेशमा रहेका नेपालीले पठाउने रेमिट्यान्सको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै रेमिट्यान्स आप्रवाहमा उल्लेख्य वृद्धि देखिएपछि त्यसको सकारात्मक प्रभाव विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा परेको हो।
नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्सको भूमिका ठूलो रहेको छ। विदेशमा काम गरिरहेका नेपालीले पठाएको रकम बैंक तथा वैधानिक रेमिट्यान्स प्रणालीमार्फत नेपाल भित्रिँदा त्यसले देशमा विदेशी मुद्रा उपलब्धता बढाउन सहयोग गर्छ।
रेमिट्यान्सबाट प्राप्त विदेशी मुद्रा बैंकिङ प्रणालीमा प्रवेश गर्ने भएकाले त्यसको प्रभाव विदेशी मुद्रा सञ्चिति, भुक्तानी सन्तुलन र आयात व्यवस्थापनमा समेत देखिन सक्छ।
आयातका लागि पर्याप्त विदेशी मुद्रा
नेपालको अर्थतन्त्र आयातमा ठूलो मात्रामा निर्भर रहेको अवस्थामा पर्याप्त विदेशी मुद्रा सञ्चिति हुनु महत्वपूर्ण मानिन्छ। पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि, मेसिनरी तथा उपकरण, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, खाद्यान्न, विद्युतीय सामग्रीलगायत विभिन्न वस्तु आयात गर्न नेपालले विदेशी मुद्रा प्रयोग गर्नुपर्छ।
सञ्चिति पर्याप्त हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट आवश्यक वस्तु तथा सेवा खरिद गर्न विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा सहजता हुन्छ। अहिलेको सञ्चितिले करिब १८.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न सक्ने देखिनु बाह्य क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण सूचक हो।
विदेशी मुद्रा सञ्चिति किन महत्वपूर्ण छ?
विदेशी मुद्रा सञ्चिति कुनै पनि देशको बाह्य आर्थिक स्थायित्वका लागि महत्वपूर्ण आधार हो। यसले देशले विदेशबाट आवश्यक वस्तु तथा सेवा खरिद गर्न, विदेशी ऋण तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी व्यवस्थापन गर्न र बाह्य क्षेत्रमा आउने दबाब सामना गर्न कति क्षमता राख्छ भन्ने संकेत गर्छ।
नेपालजस्तो आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रमा विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्दा आयात भुक्तानीमा दबाब बढ्न सक्छ। यसको विपरीत सञ्चिति बढ्दा विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा तुलनात्मक सहजता आउँछ।
रेमिट्यान्ससँगै पर्यटन र निर्यातको भूमिका
नेपालको विदेशी मुद्रा आम्दानीको प्रमुख स्रोत रेमिट्यान्स भए पनि पर्यटन, वस्तु तथा सेवा निर्यात, वैदेशिक लगानीलगायतका क्षेत्रले पनि विदेशी मुद्रा आर्जनमा योगदान पुर्याउँछन्।
त्यसैले विदेशी मुद्रा सञ्चिति दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउन रेमिट्यान्समा मात्र निर्भर नभई निर्यात वृद्धि, पर्यटन विस्तार, वैदेशिक लगानी आकर्षण र सेवा निर्यातलाई समेत विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
विशेषगरी सूचना प्रविधि तथा डिजिटल सेवा निर्यात नेपालका लागि थप विदेशी मुद्रा आर्जनको सम्भावित क्षेत्रका रूपमा विकास हुँदै गएको छ।
आयात बढ्दा कस्तो प्रभाव पर्छ?
नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढिरहेको भए पनि आयातमा तीव्र वृद्धि भएमा सञ्चितिमा दबाब पर्न सक्छ। नेपालले विदेशबाट ठूलो मात्रामा वस्तु तथा सेवा आयात गर्ने भएकाले आयातको आकार, रेमिट्यान्स आप्रवाह र अन्य विदेशी मुद्रा आम्दानीबीचको सम्बन्ध बाह्य क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।
यदि रेमिट्यान्स तथा अन्य विदेशी मुद्रा आम्दानीको वृद्धि आयात भुक्तानीको आवश्यकताभन्दा बलियो रह्यो भने सञ्चिति बढ्न सक्छ। तर आयात तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रम बढ्ने भएकाले सञ्चितिमा दबाब पर्न सक्छ।
नेपाली रुपैयाँको स्थायित्वमा पनि महत्व
विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था नेपालको विनिमय प्रणालीसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। नेपालमा भारतीय रुपैयाँसँग स्थिर विनिमय दर कायम रहेको र अमेरिकी डलरलगायत अन्य मुद्रासँगको विनिमय दर बजारमा हुने परिवर्तनअनुसार प्रभावित हुने भएकाले विदेशी मुद्रा व्यवस्थापन महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी विनिमय व्यवस्थापन तथा सम्बन्धित नीतिगत व्यवस्था सञ्चालन गर्दै आएको छ।
अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत, तर चुनौती कायमै
विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्नु र लामो अवधिको आयात धान्न सक्ने क्षमता रहनु नेपालको बाह्य क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण सूचक हो। तर यसलाई मात्र आधार बनाएर अर्थतन्त्रका सबै पक्ष बलियो भएको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन।
नेपालको अर्थतन्त्रमा उत्पादन क्षमता, रोजगारी, सरकारी खर्च, निजी लगानी, कर्जा विस्तार, आयात–निर्यात सन्तुलन तथा रेमिट्यान्समा निर्भरता जस्ता विषय पनि महत्वपूर्ण छन्।
विशेषगरी रेमिट्यान्सबाट आएको रकमको ठूलो हिस्सा उपभोगमा मात्र खर्च नभई उत्पादनमूलक लगानीमा परिचालन गर्न सके दीर्घकालीन आर्थिक विकासमा थप योगदान पुग्न सक्छ।
आगामी महिनामा बाह्य क्षेत्रको प्रदर्शन महत्वपूर्ण
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को सुरुवातमै विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा वृद्धि देखिएकाले आगामी महिनामा यसको प्रवृत्ति कस्तो रहन्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ।
रेमिट्यान्स आप्रवाह, पर्यटनबाट हुने आम्दानी, निर्यात, आयात, विदेशी लगानी तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्थाले आगामी महिनामा नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा प्रभाव पार्नेछन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकले २०८३/८४ को पहिलो महिनाको समष्टिगत आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी विवरण सार्वजनिक गर्दै विदेशी मुद्रा सञ्चिति, रेमिट्यान्स, व्यापार, मुद्रास्फीति तथा वित्तीय क्षेत्रका विभिन्न सूचकहरू प्रस्तुत गरेको छ।
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ३९ खर्ब ४६ अर्ब २३ करोड रुपैयाँ पुग्नु तथा यसले करिब १८.८ महिनाको वस्तु तथा सेवा आयात धान्न सक्ने अवस्था देखिनु नेपालको बाह्य क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण तथ्य हो।
रेमिट्यान्स आप्रवाहमा भएको वृद्धि सञ्चिति बढ्नुको प्रमुख आधारमध्ये एक बनेको छ। अब चुनौती भनेको यस्तो विदेशी मुद्रा आम्दानीलाई दीर्घकालीन उत्पादन, रोजगारी, निर्यात र लगानी विस्तारसँग जोड्दै अर्थतन्त्रलाई थप आत्मनिर्भर बनाउनु हो।
स्रोत: नेपाल राष्ट्र बैंक, आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी पछिल्लो विवरण, २०८३/८४ को पहिलो महिना।
