सन् १९१७ नोभेम्बर १९। भारत अझै ब्रिटिस शासनअन्तर्गत थियो। इलाहाबादको एउटा राजनीतिक रूपमा प्रभावशाली परिवारमा एउटी बालिकाको जन्म भयो।
उनको नाम थियो इन्दिरा प्रियदर्शिनी नेहरू।
भविष्यमा यही बालिका भारतको पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बन्नेछिन्, करिब १६ वर्ष देशको नेतृत्व गर्नेछिन्, युद्धको समयमा देशको नेतृत्व गर्नेछिन्, बैंक राष्ट्रियकरणजस्ता ठूलो आर्थिक निर्णय लिनेछिन् र भारतको लोकतान्त्रिक इतिहासकै सबैभन्दा विवादास्पद अध्यायमध्ये एक १९७५ को आपत्काल सँग आफ्नो नाम जोड्नेछिन्।
उनै इन्दिरा गान्धी हुन्।
इन्दिरा भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूकी छोरी थिइन्। उनी जन्मिएको परिवार सामान्य राजनीतिक परिवार थिएन। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने प्रमुख व्यक्तिहरू उनको घरमा आउजाउ गर्थे। त्यसैले बाल्यकालदेखि नै राजनीति, स्वतन्त्रता र राष्ट्र निर्माणका कुरा उनको दैनिक जीवनको हिस्सा बने। भारत सरकारको आधिकारिक जीवनीअनुसार इन्दिराको जन्म १९ नोभेम्बर १९१७ मा भएको थियो र उनी स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पनि सक्रिय रूपमा जोडिएकी थिइन्।
राजनीतिक घरमा बितेको बाल्यकाल
इन्दिराको बाल्यकाल भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनको उथलपुथलपूर्ण समयमा बित्यो।
उनका पिता जवाहरलाल नेहरू ब्रिटिस शासनविरुद्धको आन्दोलनका प्रमुख नेता थिए। परिवारका अन्य सदस्यहरू पनि स्वतन्त्रता संघर्षमा संलग्न थिए।
सानै उमेरमा इन्दिराले राजनीतिक गतिविधिलाई नजिकबाट देखिन्। भारत सरकारको अभिलेखमा उनले बाल्यकालमै ‘बाल चरखा संघ’ स्थापना गरेको र सन् १९३० मा बालबालिकालाई संगठित गर्ने ‘वानर सेना’ बनाएको उल्लेख छ। उनको बाल्यकाल केवल पढाइमा सीमित थिएन; देशको राजनीतिक परिवर्तनले उनको व्यक्तित्व निर्माण गरिरहेको थियो।
उनले भारतसँगै स्विट्जरल्यान्ड र बेलायतमा पनि शिक्षा हासिल गरिन्। शान्तिनिकेतनमा अध्ययन गरिन् र पछि अक्सफोर्डको सोमरभिल कलेजमा अध्ययन गरिन्। उनको शिक्षा भने निरन्तर एउटै बाटोमा अघि बढेन; पारिवारिक तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी कारणले अध्ययनमा अवरोधहरू आए।
प्रेम, विवाह र परिवार
२६ मार्च १९४२ मा इन्दिराले फीरोज गान्धीसँग विवाह गरिन्।
फीरोज गान्धी राजनीतिमा सक्रिय थिए र पछि सांसदसमेत बने। इन्दिरा र फीरोजका दुई छोरा भए—राजीव गान्धी र सञ्जय गान्धी।
इन्दिराको वैवाहिक जीवन र राजनीतिक जीवनलाई अलग-अलग हेर्न सजिलो थिएन। उनको जीवनको ठूलो हिस्सा राष्ट्रिय राजनीतिमा बित्दै गयो।
सन् १९६० मा फीरोज गान्धीको निधन भयो। त्यसपछि इन्दिराको जीवनमा राजनीतिक जिम्मेवारी अझ बढ्दै गयो।
कांग्रेस राजनीतिमा प्रवेश
भारत स्वतन्त्र भएपछि जवाहरलाल नेहरू प्रधानमन्त्री बने। इन्दिरा आफ्नो पिताको नजिक रहेर भारतीय राजनीतिलाई प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्ने अवसर पाइन्।
तर उनी केवल प्रधानमन्त्रीकी छोरीको पहिचानमा सीमित भइनन्।
उनी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको संगठनमा सक्रिय भइन्। सन् १९५५ मा कांग्रेस कार्यसमिति र केन्द्रीय निर्वाचनसम्बन्धी निकायमा उनको भूमिका थियो। सन् १९५९ मा उनी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसकी अध्यक्ष बनिन्।
यो उनको राष्ट्रिय राजनीतिक यात्राको महत्वपूर्ण चरण थियो।
१९६४: मन्त्रीबाट प्रधानमन्त्रीको यात्रातर्फ
२७ मे १९६४ मा जवाहरलाल नेहरूको निधन भयो।
नेहरूको निधनपछि भारतको नेतृत्व लालबहादुर शास्त्रीले सम्हाले। शास्त्रीको मन्त्रिपरिषद्मा इन्दिरा सूचना तथा प्रसारण मन्त्री बनिन्। उनी सन् १९६४ देखि १९६६ सम्म उक्त पदमा रहिन्।
तर जनवरी १९६६ मा तास्कन्दमा लालबहादुर शास्त्रीको अचानक निधन भएपछि भारत फेरि नेतृत्वको संकटमा पुग्यो।
कांग्रेसभित्र प्रधानमन्त्रीका लागि इन्दिरा गान्धी र मोरारजी देसाईबीच प्रतिस्पर्धा भयो।
इन्दिराले संसदीय दलको निर्वाचनमा देसाईलाई पराजित गरिन्।
२४ जनवरी १९६६ मा इन्दिरा गान्धी भारतको प्रधानमन्त्री बनिन्।
उनी भारतको पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बनिन्।
त्यतिबेला कांग्रेसका केही वरिष्ठ नेताहरूले उनलाई आफ्नो प्रभावमा राख्न सकिने नेता ठानेका थिए। तर केही वर्षमै इन्दिराले आफू स्वतन्त्र निर्णय लिन सक्ने शक्तिशाली नेतृ भएको प्रमाणित गरिन्।
बैंक राष्ट्रियकरण: अर्थतन्त्रमा ठूलो मोड
इन्दिरा गान्धीको प्रधानमन्त्रीकालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक निर्णयमध्ये एक थियो—बैंक राष्ट्रियकरण।
१९ जुलाई १९६९ मा भारत सरकारले १४ वटा ठूला वाणिज्य बैंक राष्ट्रियकरण गर्यो। Reserve Bank of India को ऐतिहासिक विवरणअनुसार ती बैंकहरूमा Central Bank of India, Bank of Maharashtra, Dena Bank, Punjab National Bank, Syndicate Bank, Canara Bank, Indian Overseas Bank, Indian Bank, Bank of Baroda, Union Bank, Allahabad Bank, United Bank of India, UCO Bank र Bank of India थिए।
राष्ट्रियकरणको उद्देश्य बैंकिङ स्रोतलाई व्यापक आर्थिक विकासमा प्रयोग गर्नु र कृषि तथा कमजोर वर्गसम्म कर्जा पहुँच विस्तार गर्नु थियो। RBI का अनुसार राष्ट्रियकरणपछि ग्रामीण क्षेत्रमा बैंक शाखाको विस्तार उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो।
तर यो निर्णय राजनीतिक रूपमा पनि ठूलो थियो। कांग्रेसभित्र इन्दिरा र पुराना शक्तिशाली नेताहरूबीचको संघर्ष तीव्र हुँदै गयो।
अन्ततः सन् १९६९ मा कांग्रेस विभाजित भयो।
इन्दिरा गान्धी भने आफ्नो छुट्टै राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्दै अघि बढिन्।
‘गरिबी हटाओ’ र १९७१ को विजय
सन् १९७१ को आम निर्वाचनमा इन्दिराले ‘गरिबी हटाओ’ अर्थात् गरिबी हटाउने नारालाई प्रमुख राजनीतिक मुद्दा बनाइन्।
उनको नेतृत्वमा कांग्रेसले ठूलो विजय हासिल गर्यो।
तर चुनावपछि भारतले एउटा गम्भीर अन्तर्राष्ट्रिय संकट सामना गर्नुपर्यो।
तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तानमा राजनीतिक तथा मानवीय संकट गहिरिँदै गयो। ठूलो संख्यामा मानिस भारततर्फ शरणार्थीका रूपमा आए। भारतमाथि आर्थिक र सामाजिक दबाब बढ्यो।
डिसेम्बर १९७१ मा भारत र पाकिस्तानबीच युद्ध भयो।
युद्धमा पाकिस्तान पराजित भयो र पूर्वी पाकिस्तानबाट बंगलादेश स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा उदय भयो। भारतका प्रधानमन्त्रीहरूको आधिकारिक संग्रहालयले पनि इन्दिराको कार्यकालमा भएको १९७१ को युद्धले बंगलादेश निर्माणमा परिणत भएको उल्लेख गर्छ।
यो विजयले इन्दिरा गान्धीको लोकप्रियता अत्यन्त बढायो।
उनी भारतमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा समेत प्रभावशाली नेताका रूपमा स्थापित भइन्।
आणविक परीक्षण
इन्दिरा गान्धीको शासनकालमा भारतले आणविक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण कदम चाल्यो।
१८ मे १९७४ मा राजस्थानको पोखरणमा भारतले आफ्नो पहिलो आणविक परीक्षण गर्यो। भारतले त्यसलाई शान्तिपूर्ण आणविक विस्फोटका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।
यसले भारतको वैज्ञानिक तथा रणनीतिक क्षमताबारे विश्वको ध्यान तान्यो।
इन्दिरा गान्धीले आणविक ऊर्जा, अन्तरिक्ष र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा राज्यको सक्रिय भूमिकालाई पनि समर्थन गरिन्। प्रधानमन्त्री कार्यालयको अभिलेखअनुसार उनी सन् १९६७ देखि १९७७ सम्म आणविक ऊर्जासम्बन्धी मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा समेत थिइन् र सन् १९७२ देखि १९७७ सम्म अन्तरिक्षसम्बन्धी मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन्।
लोकप्रियताबाट संकटतर्फ
तर १९७१ को विजयपछि इन्दिराको राजनीतिक यात्रा सहज रहेन।
भारतमा मुद्रास्फीति, बेरोजगारी र आर्थिक समस्याले जनजीवन प्रभावित गर्न थाले। विभिन्न क्षेत्रमा सरकारविरोधी आन्दोलन बढ्न थाले।
यही समयमा इन्दिरा गान्धीको १९७१ को निर्वाचनलाई चुनौती दिइएको मुद्दा इलाहाबाद उच्च अदालतमा पुग्यो।
१२ जुन १९७५ मा इलाहाबाद उच्च अदालतले उनको निर्वाचन अमान्य ठहर गर्यो।
यस फैसलाले भारतीय राजनीतिमा ठूलो संकट उत्पन्न गर्यो। त्यसपछि सर्वोच्च अदालतमा अपिल भयो।
त्यसको केही दिनपछि, २५ जुन १९७५ को रात भारतमा आपत्काल घोषणा गरियो। ऐतिहासिक अभिलेखअनुसार आपत्काल आन्तरिक सुरक्षामाथि खतरा रहेको कारण देखाउँदै घोषणा गरिएको थियो।
आपत्काल: इन्दिरा गान्धीको सबैभन्दा विवादास्पद अध्याय
सन् १९७५ देखि १९७७ सम्मको आपत्काल भारतीय लोकतन्त्रको इतिहासमा अत्यन्त विवादास्पद रह्यो।
विपक्षी नेताहरू गिरफ्तार भए। प्रेसमाथि नियन्त्रण र सेन्सरशिप लागू भयो। नागरिक स्वतन्त्रतामा व्यापक प्रतिबन्ध लगाइयो।
सरकारले आपत्काललाई राष्ट्रिय स्थिरता र आन्तरिक सुरक्षाका लागि आवश्यक कदमका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। तर विपक्षी र आलोचकहरूले यसलाई लोकतान्त्रिक अधिकारमाथिको गम्भीर प्रहारका रूपमा व्याख्या गरे।
आजसम्म पनि इन्दिरा गान्धीको राजनीतिक विरासतको मूल्याङ्कन गर्दा आपत्काल सबैभन्दा बढी बहस हुने विषयमध्ये एक हो।
१९७७: जनताले सत्ता परिवर्तन गरे
आपत्काल समाप्त भएपछि इन्दिरा गान्धीले सन् १९७७ मा आम निर्वाचन गराइन्।
यसपटक जनताको फैसला उनको पक्षमा आएन।
कांग्रेस पराजित भयो र मोरारजी देसाई प्रधानमन्त्री बने। भारतको प्रधानमन्त्रीसम्बन्धी आधिकारिक अभिलेखले देसाईको कार्यकाल २४ मार्च १९७७ देखि २८ जुलाई १९७९ सम्म रहेको देखाउँछ।
इन्दिरा गान्धी सत्ता बाहिर पुगिन्।
तर उनको राजनीतिक कथा समाप्त भएको थिएन।
१९८०: अप्रत्याशित पुनरागमन
जनता पार्टीभित्रको आन्तरिक विवाद र राजनीतिक अस्थिरताले सरकार कमजोर हुँदै गयो।
सन् १९८० मा भएको आम निर्वाचनमा इन्दिरा गान्धी पुनः शक्तिशाली भएर फर्किइन्।
१४ जनवरी १९८० मा उनले फेरि भारतको प्रधानमन्त्रीको पद सम्हालिन्।
तर पुनरागमनसँगै व्यक्तिगत दुःख पनि आयो।
उनका कान्छा छोरा सञ्जय गान्धीको २३ जुन १९८० मा विमान दुर्घटनामा मृत्यु भयो।
सञ्जयको मृत्युपछि उनका जेठा छोरा राजीव गान्धी राजनीतिमा सक्रिय हुँदै गए।
पञ्जाब संकट
१९८० को दशकमा भारतले पञ्जाबमा बढ्दो उग्रवाद र राजनीतिक संकट सामना गर्यो।
सिख समुदायसँग सम्बन्धित राजनीतिक माग, उग्रवाद र हिंसा क्रमशः गम्भीर बन्दै गयो।
अमृतसरस्थित स्वर्ण मन्दिर परिसरमा सशस्त्र उग्रवादीहरू बसेपछि केन्द्र सरकार र उनीहरूबीचको तनाव चरम अवस्थामा पुग्यो।
जुन १९८४ मा भारतीय सेनाले Operation Blue Star सञ्चालन गर्यो।
सैन्य कारबाहीको उद्देश्य स्वर्ण मन्दिर परिसरमा रहेका सशस्त्र उग्रवादीहरूलाई हटाउनु थियो। तर स्वर्ण मन्दिर सिख धर्मको सबैभन्दा पवित्र धार्मिक स्थल भएकाले यो कारबाहीले ठूलो धार्मिक, राजनीतिक र सामाजिक प्रतिक्रिया जन्मायो।
यही घटनाको केही महिनापछि इन्दिरा गान्धीको जीवनको अन्तिम अध्याय सुरु भयो।
३१ अक्टोबर १९८४: इन्दिराको हत्या
३१ अक्टोबर १९८४।
बिहान इन्दिरा गान्धी आफ्नो निवास परिसरबाट अर्को स्थानतर्फ जाँदै थिइन्।
त्यही क्रममा उनका दुई सिख सुरक्षाकर्मी—बेअन्त सिंह र सतवन्त सिंह—ले उनीमाथि गोली प्रहार गरे।
इन्दिरा गान्धी गम्भीर घाइते भइन् र केही समयपछि उनको मृत्यु भयो।
उनको हत्या Operation Blue Star को प्रतिशोधसँग सम्बन्धित रहेको व्यापक ऐतिहासिक अभिलेखमा उल्लेख छ।
उनको मृत्युले भारतलाई स्तब्ध बनायो।
त्यसपछि देशका विभिन्न स्थानमा, विशेषगरी दिल्लीमा, सिखविरोधी हिंसा फैलियो। १९८४ को हिंसा भारतको इतिहासमा अर्को गम्भीर र पीडादायी अध्याय बन्यो।
इन्दिरा गान्धीको विरासत
इन्दिरा गान्धीको राजनीतिक जीवनलाई केवल सफलताको कथा भन्न सकिँदैन।
उनले भारतको राजनीतिक र आर्थिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारिन्।
उनको शासनकालमा १४ ठूला बैंक राष्ट्रियकरण भए। बैंकिङ सेवा ग्रामीण क्षेत्रमा विस्तार भयो। १९७१ को युद्धपछि बंगलादेशको निर्माण भयो। भारतले १९७४ मा पहिलो आणविक परीक्षण गर्यो। विज्ञान, अन्तरिक्ष र आणविक क्षेत्रमा राज्यको भूमिका बढ्यो।
तर उनको शासनकालको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
१९७५–७७ को आपत्कालले नागरिक स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक संस्थामाथि गम्भीर प्रश्न उठायो। यही कारण इन्दिराको विरासत आज पनि विभाजित दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गरिन्छ।
समर्थकका लागि उनी दृढ निर्णय लिन सक्ने राष्ट्रवादी नेतृ हुन्।
आलोचकका लागि उनी अत्यधिक शक्ति केन्द्रित गर्ने र लोकतान्त्रिक संस्थामाथि दबाब सिर्जना गर्ने नेतृ हुन्।
तर इतिहासको दृष्टिले हेर्दा दुवै पक्षलाई सँगसँगै राख्नुपर्छ।
अन्तिम अध्याय
इन्दिरा गान्धीले भारतको प्रधानमन्त्रीका रूपमा दुई फरक चरणमा शासन गरिन्—२४ जनवरी १९६६ देखि २४ मार्च १९७७ सम्म र १४ जनवरी १९८० देखि ३१ अक्टोबर १९८४ सम्म।
उनले भारतको राजनीतिमा करिब १६ वर्ष बिताइन्।
उनको राजनीतिक जीवनमा युद्ध थियो, आर्थिक सुधार थियो, वैज्ञानिक उपलब्धि थियो, राजनीतिक विजय थियो, पराजय थियो, आपत्काल थियो र अन्ततः हत्या थियो।
त्यसैले इन्दिरा गान्धीको कथा केवल एउटा प्रधानमन्त्रीको जीवनी होइन।
यो स्वतन्त्र भारतको निर्माण, संघर्ष, शक्ति, लोकतन्त्र र राजनीतिक द्वन्द्वको कथा पनि हो।
१९१७ मा जवाहरलाल नेहरूको घरमा जन्मिएकी बालिका १९६६ मा भारतको प्रधानमन्त्री बनिन्। उनले विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्रमध्ये एक देशलाई युद्ध र संकटका समयमा नेतृत्व गरिन्। १९७७ मा जनताले उनलाई सत्ताबाट हटाए, तर तीन वर्षपछि उनी फेरि सत्तामा फर्किइन्।
अन्ततः ३१ अक्टोबर १९८४ मा उनको जीवन गोलीसँगै समाप्त भयो।
तर उनको राजनीतिक प्रभाव त्यही दिन समाप्त भएन।
आज पनि भारतको अर्थनीति, विदेश नीति, राष्ट्रिय सुरक्षा, महिला नेतृत्व र लोकतान्त्रिक इतिहासबारे चर्चा हुँदा इन्दिरा गान्धीको नाम अगाडि आउँछ।
इन्दिरा गान्धी इतिहासमा एकै समयमा उपलब्धि र विवाद, शक्ति र जोखिम, राष्ट्रवाद र लोकतान्त्रिक संघर्षको प्रतीक बनेर बसेकी छन्।
उनको जीवनले एउटा गहिरो राजनीतिक पाठ छोड्छ—शक्ति प्राप्त गर्नु ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ, तर शक्तिलाई कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुराले इतिहासमा नेताको वास्तविक विरासत निर्धारण गर्छ।
-1787545426.png)
