काठमाडौं, साउन १५ – नेपाली सांस्कृतिक परम्पराअनुसार आज साउन १५ गते देशभर खीर खाएर मनाइएको छ। काठमाडौं उपत्यकासहित हिमाल, पहाड र तराईका विभिन्न जिल्लामा परिवार, आफन्त तथा इष्टमित्रहरू एकै ठाउँमा भेला भई खीर खाएर यो पर्व उल्लासपूर्वक मनाएका छन्। नेपाली समाजमा साउन १५ लाई ‘खीर खाने दिन’ का रूपमा विशेष महत्वका साथ लिने गरिन्छ। यस दिन घरघरमा दूध, चामल, चिनी, घिउ, सुकमेल, किसमिस, काजु, बदाम, नरिवललगायतका सामग्री प्रयोग गरी स्वादिष्ट खीर पकाइन्छ र परिवारका सबै सदस्यसँगै बसेर खाने परम्परा रहिआएको छ।
नेपालको मौलिक संस्कृति, कृषि जीवन र पारिवारिक सम्बन्धलाई एकसाथ जोड्ने पर्वका रूपमा साउन १५ को विशेष स्थान रहेको छ। नेपाली समाजमा चाडपर्व केवल धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएका छैनन्, ती सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, कृषि चक्र तथा मौलिक जीवनशैलीसँग पनि गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्। खीर खाने पर्व पनि यस्तै मौलिक परम्परामध्ये एक हो, जसले नेपाली समाजको आत्मीयता, सहकार्य र संस्कृतिको सुन्दर परिचय दिन्छ।
विशेष गरी कृषिप्रधान देश नेपालमा असार महिनाभर धान रोपाइँ सम्पन्न गरेपछि कृषकहरू केही फुर्सदिला हुने समय साउनको मध्य भागबाट सुरु हुन्छ। लगातार हिलो, पानी र खेतमा कठिन परिश्रम गरेका किसानहरूलाई शारीरिक शक्ति पुनः प्राप्त गराउन पोषिलो भोजन आवश्यक पर्ने भएकाले साउन १५ मा खीर खाने चलन सुरु भएको जनविश्वास रहेको छ। कृषि विज्ञहरूका अनुसार दूधमा पाइने प्रोटिन, क्याल्सियम र चामलबाट प्राप्त कार्बोहाइड्रेटले शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ भने घिउ र सुकामेवालगायत सामग्रीले पोषण थप्ने भएकाले यो परिकार स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी मानिन्छ।
वर्षा ऋतुको मध्य समयमा पर्ने यो दिनले मौसम परिवर्तनसँगै शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा प्रदान गर्ने विश्वास पनि रहिआएको छ। वर्षायाममा संक्रमण तथा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या बढ्ने भएकाले पोषिलो भोजन सेवन गर्ने परम्परा विकसित भएको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्। खीरलाई नेपाली संस्कृतिमा शुद्ध, सात्विक तथा शुभ भोजनका रूपमा लिने गरिन्छ। धार्मिक पूजा, व्रत, उत्सव तथा शुभकार्यमा समेत खीरलाई विशेष परिकारका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
अधिकांश घरमा आज बिहानैदेखि खीर पकाउने चहलपहल देखिएको थियो। बजारमा दूध, चामल, सुकामेवा तथा अन्य आवश्यक सामग्रीको खरिद–बिक्री पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको व्यापारीहरूले बताएका छन्। होटल तथा रेस्टुरेन्टहरूले समेत विशेष ‘साउन १५ खीर उत्सव’ सञ्चालन गरी ग्राहकलाई विभिन्न स्वादका खीर उपलब्ध गराएका थिए। कतिपय स्थानमा सामूहिक रूपमा खीर पकाएर वितरण गर्ने कार्यक्रमसमेत आयोजना गरिएको थियो।
ग्रामीण क्षेत्रमा भने यस पर्वको छुट्टै महत्व रहेको पाइन्छ। खेतमा रोपिएको धान हरियाली बन्दै गएको दृश्यसँगै किसानहरू केही समयका लागि खेतीपातीको चटारोबाट मुक्त हुन्छन्। यही अवसरमा परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर खीर खाने, आफन्तको घर जाने, छिमेकीसँग परिकार साटासाट गर्ने तथा खुसी साट्ने चलन अझै पनि जीवन्त छ। यसले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार साउन १५ को पर्व नेपाली समाजको कृषि सभ्यतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको सांस्कृतिक सम्पदा हो। आधुनिक जीवनशैलीका कारण कतिपय परम्पराहरू हराउँदै गए पनि खीर खाने दिन भने अझै पनि नेपाली समाजमा लोकप्रिय रहँदै आएको छ। शहरदेखि गाउँसम्म, स्वदेशदेखि विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले समेत आजको दिन खीर पकाएर आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा पनि हजारौँ नेपालीले खीर बनाएको, परिवारसँग बसेर खाएको तथा शुभकामना आदान–प्रदान गरेको तस्बिर र सन्देश साझा गरेका छन्।
स्वास्थ्य विज्ञहरूले पनि सन्तुलित मात्रामा बनाइएको खीर पोषणका हिसाबले उपयोगी हुने बताएका छन्। दूधमा रहेको क्याल्सियमले हड्डी मजबुत बनाउन सहयोग गर्छ भने चामलबाट प्राप्त ऊर्जा दैनिक शारीरिक गतिविधिका लागि लाभदायक हुन्छ। यद्यपि मधुमेह, मोटोपना वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले चिनीको मात्रा नियन्त्रण गरी वा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सेवन गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
नेपालका विभिन्न समुदायले खीरमा स्थानीय स्वादसमेत मिसाउने गरेका छन्। कतै गुन्द्रुकसँग खाने चलन छ भने कतै मह, छुर्पी, स्थानीय फलफूल वा घरेलु मसला प्रयोग गरेर फरक स्वाद दिइन्छ। यसले नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई समेत झल्काउँछ। हिमाली क्षेत्रदेखि मधेससम्म खीर बनाउने आधारभूत विधि समान भए पनि स्थानीय सामग्रीका कारण यसको स्वाद र प्रस्तुति फरक–फरक हुने गरेको पाइन्छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा साउन १५ लाई सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्ने प्रयाससमेत हुन थालेको छ। केही स्थानीय तह, सांस्कृतिक संस्था तथा होटल व्यवसायीहरूले खीर महोत्सव, परम्परागत परिकार प्रदर्शनी तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्दै नेपाली खानपान संस्कृतिको प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। यसले स्थानीय उत्पादनको प्रयोग बढाउनुका साथै पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपाली समाजमा चाडपर्व केवल खानपानको अवसर मात्र होइन, पारिवारिक पुनर्मिलन, आपसी सद्भाव, सम्मान र आत्मीयता अभिवृद्धि गर्ने माध्यम पनि हुन्। व्यस्त जीवनशैलीका बीच वर्षभरि अलग–अलग रहेका परिवारका सदस्यहरू यस्ता अवसरमा एकै ठाउँमा भेला भई सुख–दुःख साटासाट गर्ने, ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने र नयाँ पुस्तालाई परम्पराको महत्व बुझाउने अवसर प्राप्त हुन्छ।
आज साउन १५ को अवसरमा मुलुकभरका सर्वसाधारणले आफ्ना परिवार, आफन्त र इष्टमित्रसँग खीर खाएर यो मौलिक पर्व मनाएका छन्। आधुनिकता र बदलिँदो जीवनशैलीका बीच पनि नेपाली समाजले आफ्ना मौलिक परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेको यो पर्वले संस्कृति, कृषि, स्वास्थ्य, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश एकसाथ प्रवाह गरेको छ। यही कारण साउन १५ केवल खीर खाने दिन मात्र होइन, नेपाली मौलिक सभ्यता, कृषि संस्कार र सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तौँसम्म जोगाइराख्ने महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
