काठमाडौं । संसारमा केही यस्ता व्यक्तित्व छन्, जसको विचार समयसँगै पुरानो हुँदैन, बरु प्रत्येक नयाँ पुस्तासँग अझ सान्दर्भिक बन्दै जान्छ। प्राचीन ग्रीसका महान् दार्शनिक अरस्तु (Aristotle) त्यस्तै असाधारण व्यक्तित्व हुन्। करिब दुई हजार तीन सय वर्षअघि उनले लेखेका विचारहरू आज पनि विश्वका विश्वविद्यालय, संसद्, अदालत, नीति निर्माण संस्था र लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको अध्ययनमा उत्तिकै प्रभावशाली छन्। यही कारण अरस्तुलाई विश्वभर ‘राजनीतिशास्त्रका पिता’ (Father of Political Science) को सम्मान प्रदान गरिएको छ।
आज विश्वका अधिकांश मुलुक लोकतन्त्र, संविधान, सुशासन, विधिको शासन, नागरिक अधिकार र उत्तरदायी सरकारको कुरा गर्छन्। यी अवधारणाहरू आधुनिक रूपमै विकसित भए पनि तिनको बौद्धिक आधार निर्माण गर्ने अग्रणी चिन्तकमध्ये अरस्तु प्रमुख मानिन्छन्। उनले राजनीतिलाई केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा होइन, नागरिकको जीवनलाई समृद्ध, न्यायपूर्ण र नैतिक बनाउने विज्ञानका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
राजनीति : शक्ति होइन, सार्वजनिक हितको विज्ञान
अरस्तुभन्दा अघिका धेरै विचारकहरूले राज्यलाई दार्शनिक वा धार्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्थे। तर अरस्तुले राजनीतिलाई पहिलो पटक व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्ने वैज्ञानिक विषयका रूपमा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार राज्यको अस्तित्व केवल शासन गर्नका लागि होइन, नागरिकलाई ‘राम्रो जीवन’ (Good Life) उपलब्ध गराउनका लागि हो।
उनले प्रसिद्ध कृति ‘पोलिटिक्स’ (Politics) मार्फत राज्य, संविधान, नागरिकता, कानुन, शासन प्रणाली, नैतिकता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वबारे विस्तृत विश्लेषण गरेका छन्। यही कृतिलाई राजनीतिक विज्ञानको आधारग्रन्थ मानिन्छ।
अरस्तुका अनुसार कुनै पनि राज्यको सफलता त्यसको सैनिक शक्ति, सम्पत्ति वा शासकको प्रभावले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। राज्य त्यतिबेला सफल हुन्छ, जब त्यहाँ न्याय, समान अवसर, उत्तरदायित्व र नागरिकको सम्मान सुनिश्चित हुन्छ।
‘मानिस स्वभावैले राजनीतिक प्राणी हो’
अरस्तुको सबैभन्दा चर्चित भनाइ हो—
“मानिस स्वभावैले राजनीतिक प्राणी हो।”
यस भनाइको अर्थ राजनीतिमा लाग्ने व्यक्ति मात्र राजनीतिक हुन्छ भन्ने होइन। मानिस समाजमा बस्छ, नियम बनाउँछ, सहकार्य गर्छ, मत व्यक्त गर्छ र साझा निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक नागरिक कुनै न कुनै रूपमा राजनीतिक जीवनसँग जोडिएको हुन्छ।
आज स्थानीय सरकारदेखि संघीय संसद्सम्म हुने निर्वाचन, सार्वजनिक बहस, नागरिक आन्दोलन, सामाजिक अभियान र नीति निर्माणमा जनसहभागिताको अवधारणा यही सोचसँग मेल खान्छ।
१५८ राज्यको अध्ययन : आधुनिक तुलनात्मक राजनीतिशास्त्रको सुरुवात
अरस्तुको सबैभन्दा ठूलो विशेषता केवल दर्शन गर्नु होइन, अनुसन्धान गर्नु थियो। उनले आफ्ना शिष्यहरूसँग मिलेर प्राचीन ग्रीसका करिब १५८ नगर–राज्य (City States) का संविधान, शासन प्रणाली, प्रशासनिक संरचना र राजनीतिक अभ्यासको अध्ययन गरेका थिए।
त्यो समय कुनै आधुनिक तथ्यांक प्रणाली, कम्प्युटर वा अनुसन्धान संस्था थिएन। त्यस अवस्थामै उनले विभिन्न शासन प्रणालीको तुलना गरेर कुन प्रणाली किन सफल हुन्छ र किन असफल हुन्छ भन्ने विश्लेषण गरे।
आज विश्वविद्यालयहरूमा पढाइने Comparative Politics अर्थात् तुलनात्मक राजनीतिशास्त्रको आधार यही अनुसन्धानलाई मानिन्छ।
शासन प्रणालीको वैज्ञानिक वर्गीकरण
अरस्तुले शासन प्रणालीलाई तीन प्रमुख श्रेणीमा विभाजन गरेका थिए—
-
राजतन्त्र (Monarchy) – एक व्यक्तिको शासन।
-
अभिजाततन्त्र (Aristocracy) – योग्य र सीमित व्यक्तिहरूको शासन।
-
पोलिटी (Polity) – संविधान र कानुनको अधीनमा रहने नागरिकमुखी शासन।
तर उनले प्रत्येक प्रणाली बिग्रिएपछि देखिने विकृत रूप पनि पहिचान गरेका थिए—
-
राजतन्त्रको विकृति तानाशाही (Tyranny)।
-
अभिजाततन्त्रको विकृति ओलिगार्की (Oligarchy)।
-
जनहितविहीन लोकतान्त्रिक शासनको विकृति भीडतन्त्र (Mob Rule)।
अरस्तुले स्पष्ट रूपमा चेतावनी दिएका थिए कि कुनै पनि शासन प्रणालीमा कानुनभन्दा व्यक्ति शक्तिशाली बन्न थाले लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ।
मध्यम वर्ग : लोकतन्त्रको मेरुदण्ड
अरस्तुको अर्को अत्यन्त प्रभावशाली अवधारणा मध्यम वर्गको भूमिका हो।
उनका अनुसार अत्यधिक धनी र अत्यधिक गरिबबीचको ठूलो असमानताले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउँछ। बलियो मध्यम वर्ग भएको समाजमा लोकतन्त्र बढी स्थिर, उत्तरदायी र समावेशी हुन्छ।
आज पनि विश्व बैंक, संयुक्त राष्ट्रसंघ, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) तथा विभिन्न राजनीतिक अनुसन्धान संस्थाहरूले आर्थिक समानता र मध्यम वर्गको विस्तारलाई लोकतान्त्रिक स्थायित्वसँग जोडेर अध्ययन गरिरहेका छन्।
नैतिक नेतृत्वको आवश्यकता
अरस्तुका विचारमा शासन गर्ने व्यक्तिमा केवल प्रशासनिक क्षमता पर्याप्त हुँदैन। उसमा नैतिकता, विवेक, संयम, न्यायप्रति प्रतिबद्धता र सार्वजनिक उत्तरदायित्व हुनुपर्छ।
उनले नेतृत्वलाई व्यक्तिगत लाभ प्राप्त गर्ने साधन होइन, नागरिकको सेवामा समर्पित दायित्व माने।
आज विश्वभर भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नैतिक नेतृत्वबारे हुने बहसमा अरस्तुका विचार प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्।
आधुनिक लोकतन्त्रमा अरस्तुको प्रभाव
विश्वका अधिकांश लोकतान्त्रिक संविधानले शक्ति सन्तुलन, कानुनको शासन, नागरिक अधिकार, सार्वजनिक हित, प्रतिनिधिमूलक शासन र उत्तरदायी सरकारका सिद्धान्तलाई स्वीकार गरेका छन्। यी अवधारणाहरूको दार्शनिक आधार निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वमध्ये अरस्तु अग्रणी हुन्।
युरोप, अमेरिका, एशिया र अफ्रिकाका विश्वविद्यालयहरूमा राजनीतिक विज्ञानको अध्ययन अझै पनि अरस्तुको Politics बाट सुरु हुनु संयोग होइन।
संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, भारत तथा नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा राजनीतिक दर्शन र शासन प्रणालीसम्बन्धी अध्ययनमा उनका सिद्धान्त अनिवार्य रूपमा समावेश गरिन्छ।
नेपालका लागि अरस्तु किन सान्दर्भिक?
नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्यास गरिरहेको मुलुक हो। संविधान, संघीयता, स्थानीय सरकार, नागरिक सहभागिता, सुशासन, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्ने प्रयास जारी छ।
यही सन्दर्भमा अरस्तुका विचार अझ महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्।
यदि राजनीति सार्वजनिक हितका लागि हो भने राज्यका सबै निकाय नागरिकप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ। यदि कानुन सबैभन्दा माथि हो भने कुनै पनि व्यक्ति वा संस्था कानुनभन्दा ठूलो हुन सक्दैन। यदि लोकतन्त्रको उद्देश्य नागरिकको जीवनस्तर सुधार्नु हो भने विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र न्यायलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
नेपालजस्ता विकासशील लोकतन्त्रका लागि यी विचार केवल दार्शनिक विमर्श होइनन्, व्यवहारिक मार्गदर्शन पनि हुन्।
डिजिटल युगमा पनि जीवित विचार
कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल शासन, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापीकरणको युगमा राजनीति नयाँ चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ। गलत सूचना, ध्रुवीकरण, आर्थिक असमानता, साइबर सुरक्षा र नागरिक विश्वासको संकटले लोकतन्त्रलाई चुनौती दिइरहेको छ।
यस्ता चुनौतीबीच पनि अरस्तुको मूल सन्देश उही छ— राजनीतिक शक्ति नागरिकको हितका लागि प्रयोग हुनुपर्छ, कानुन सबैभन्दा माथि हुनुपर्छ र शासन नैतिक मूल्यमा आधारित हुनुपर्छ।
अरस्तुको जीवन केवल प्राचीन ग्रीसको इतिहास होइन, आधुनिक सभ्यताको बौद्धिक आधार हो। उनले राजनीतिलाई सत्ता संघर्षको माध्यमबाट निकालेर वैज्ञानिक अध्ययन, नैतिक नेतृत्व र सार्वजनिक हितको केन्द्रमा स्थापित गरे। यही योगदानका कारण उनी आज पनि विश्वभर ‘राजनीतिशास्त्रका पिता’ का रूपमा सम्मानित छन्।
समय बदलिएको छ, शासन प्रणाली परिवर्तन भएका छन्, प्रविधिले संसारलाई नयाँ युगमा पुर्याएको छ। तर नागरिकको कल्याण, न्याय, सुशासन र उत्तरदायी राज्यको आवश्यकता कहिल्यै पुरानो हुँदैन। त्यसैले अरस्तुका विचार इतिहासका पानामा सीमित छैनन्; ती आजका लोकतन्त्र, भोलिका नीति र मानव सभ्यताको भविष्यलाई मार्गदर्शन गर्ने जीवित दर्शनका रूपमा निरन्तर प्रासंगिक छन्।
-1785077841.jpg)
