काठमाडौं सोमबार, साउन ११, २०८३
बिहानको पहिलो घामसँगै हातमा तातो कफीको कप। केहीका लागि यो दिनको सुरुवात हो, कसैका लागि सिर्जनाको ऊर्जा, त कसैका लागि साथीभाइसँगको संवाद। तर, त्यो एक कप कफीको पछाडि लुकेको कथा केवल स्वादको मात्र होइन, हजारौं किसानको पसिना, नेपालको पहाडी भूगोल, बदलिँदो जीवनशैली र विस्तार हुँदै गएको ग्रामीण अर्थतन्त्रको कथा पनि हो।
नेपालमा कफी खेतीको इतिहास धेरै पुरानो होइन। तर, छोटो अवधिमै नेपाली कफीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो अलग पहिचान बनाउन सफल भएको छ। विशेष गरी समुद्री सतहबाट ८०० देखि १,६०० मिटरको उचाइमा उत्पादन हुने अरेबिका कफी आफ्नो प्राकृतिक स्वाद, सुगन्ध र गुणस्तरका कारण विश्व बजारमा प्रशंसित हुँदै गएको छ।
एक समय चिया मात्र मुख्य पेय मानिने नेपाली समाजमा आज कफी संस्कृतिले नयाँ आयाम थपेको छ। राजधानीका व्यस्त सडकदेखि गाउँका साना बजारसम्म कफी पसलहरूको संख्या बढिरहेको छ। युवा पुस्ताले कफीलाई केवल पेय पदार्थका रूपमा होइन, जीवनशैली, सिर्जना, छलफल र उद्यमशीलताको प्रतीकका रूपमा लिन थालेका छन्।
तर, यो परिवर्तनको केन्द्रमा छन् ग्रामीण किसान।
गुल्मी, पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की, ललितपुर, नुवाकोट, धादिङ, अर्घाखाँची, पर्वत, बागलुङ, सिन्धुपाल्चोक र इलामका हजारौं किसानले कफी खेतीलाई आम्दानीको भरपर्दो स्रोत बनाउँदै आएका छन्। कतिपय किसानले परम्परागत बालीभन्दा कफीबाट राम्रो आम्दानी गर्न थालेपछि खेती विस्तार गरेका छन्।
कफीको एउटा बिरुवा रोपेर उत्पादन दिन केही वर्ष लागे पनि त्यसपछि दशकौंसम्म नियमित उत्पादन दिन सक्छ। यही कारण कफीलाई दीर्घकालीन लगानीका रूपमा पनि हेरिन्छ। रासायनिक मलको न्यून प्रयोग, जैविक खेतीको सम्भावना र वातावरणमैत्री उत्पादन प्रणालीले नेपाली कफीलाई अझ विशेष बनाएको छ।
विश्व बजारमा अहिले जैविक तथा विशेष गुणस्तर (स्पेसियालिटी) कफीको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यही अवसरलाई सदुपयोग गर्न सके नेपालले आफ्नो कफीलाई उच्च मूल्यमा निर्यात गर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा "हिमालयन कफी" वा "नेपाल अरेबिका" भन्ने नामले छुट्टै पहिचान स्थापित गर्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ।
यद्यपि सम्भावना जति ठूलो छ, चुनौती पनि त्यत्तिकै छन्।
किसानहरूले अझै गुणस्तरीय बिरुवा, आधुनिक प्रशोधन प्रविधि, बजार पहुँच, मूल्य स्थिरता, बीमा, सहज ऋण र प्राविधिक परामर्शको अभाव झेलिरहेका छन्। धेरै ठाउँमा उत्पादन बढे पनि प्रशोधन केन्द्र नहुँदा गुणस्तरमा असर पर्ने गरेको छ। उत्पादनपछि सही ढंगले प्रशोधन, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ हुन नसक्दा किसानले अपेक्षित मूल्य पाउन सकेका छैनन्।
जलवायु परिवर्तन अर्को चुनौती बनेको छ। अनियमित वर्षा, तापक्रम वृद्धि र नयाँ रोग–कीराको आक्रमणले उत्पादनमा असर पार्न थालेको कृषि विज्ञहरू बताउँछन्। त्यसैले कफी खेती अब केवल कृषि कार्यक्रम होइन, जलवायु अनुकूल कृषि रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा पनि बन्दै गएको छ।
शहरमा भने कफी संस्कृतिले नयाँ व्यवसाय जन्माएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा विशेष कफी पसल, रोस्टिङ कम्पनी, कफी प्रशिक्षण केन्द्र, बारिस्टा एकेडेमी र स्थानीय ब्रान्डहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। नेपाली युवाहरूले आफ्नै ब्रान्ड निर्माण गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तरको कफी बजारमा ल्याउन थालेका छन्।
कफी उद्योगले पर्यटनसँग पनि गहिरो सम्बन्ध बनाउन थालेको छ। विदेशी पर्यटकहरू नेपाली कफी फार्म अवलोकन गर्न, स्थानीय किसानसँग भेटघाट गर्न र कफी प्रशोधन प्रक्रिया प्रत्यक्ष अनुभव गर्न इच्छुक देखिन्छन्। विश्वका धेरै मुलुकमा सफल भएको "कफी पर्यटन" नेपालका लागि पनि नयाँ आर्थिक अवसर बन्न सक्छ।
यसले केवल होटल र रेस्टुरेन्टलाई होइन, गाउँका होमस्टे, स्थानीय यातायात, हस्तकला र सांस्कृतिक पर्यटनलाई समेत प्रत्यक्ष लाभ पुर्याउन सक्छ।
कफीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको महिलाको सहभागिता हो। धेरै जिल्लामा महिलाहरू कफी खेती, टिपाइ, प्रशोधन र सहकारी व्यवस्थापनमा अग्रणी भूमिकामा छन्। यसले ग्रामीण महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याइरहेको छ।
कृषि अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार यदि उत्पादन, प्रशोधन, ब्रान्डिङ र निर्यातलाई एउटै मूल्य शृङ्खलामा व्यवस्थित गर्न सकियो भने नेपाली कफीले आगामी दशकमा कृषि निर्यातको महत्वपूर्ण हिस्सा ओगट्न सक्छ।
अहिले विश्वभर "फेयर ट्रेड", "जैविक उत्पादन" र "उत्पत्तिस्थलको पहिचान" भएका उत्पादनप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढिरहेको छ। नेपाली कफी यी तीनवटै क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता बोकेको उत्पादन हो।
सरकारले कृषि आधुनिकीकरण, निर्यात प्रवर्द्धन, गुणस्तर प्रमाणीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकता दिने हो भने कफी नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख कृषि उत्पादनमध्ये एक बन्न सक्छ।
एक कप कफीमा केवल स्वाद मात्र हुँदैन। त्यसमा किसानको बिहानदेखि साँझसम्मको मेहनत हुन्छ। त्यसमा पहाडको माटो, हिमाली हावा, वर्षाको स्पर्श र पुस्तौंदेखिको आशा मिसिएको हुन्छ। त्यसमा गाउँबाट शहर र नेपालबाट विश्व बजारसम्म पुग्ने सपनाको सुगन्ध हुन्छ।
आज नेपालमा कफी केवल पेय पदार्थको रूपमा सीमित छैन। यो उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन, कृषि आधुनिकीकरण, महिला सशक्तीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन र ग्रामीण विकासको साझा प्रतीक बनेको छ।
सायद त्यसैले, जब हामी अर्को पटक कफीको कप ओठसम्म पुर्याउँछौं, त्यसको स्वादसँगै हामीले त्यो कपभित्र लुकेको किसानको संघर्ष, प्रकृतिको उदारता र नेपालको सम्भावनालाई पनि सम्झिनुपर्छ।
किनभने, कफीको वास्तविक सुगन्ध केवल कपभित्र होइन—नेपालका पहाड, किसानका हात र उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढिरहेको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा फैलिएको छ।
-1785077841.jpg)
