पर्वत। बिहानको घाम पहाडका डाँडाकाँडामाथि फैलिँदै गर्दा विहादी गाउँपालिकाका गाउँहरूमा दिनको चहलपहल सुरु हुन्छ। कतै किसान खेततिर लागिरहेका छन्, कतै विद्यालय जाने बालबालिकाको हतार देखिन्छ, त कतै सडक छेउमा स्थानीय महिलाहरू तरकारी बिक्रीको तयारीमा छन्। बाहिरबाट हेर्दा यो एउटा सामान्य पहाडी गाउँजस्तो लाग्न सक्छ, तर नजिकबाट नियाल्दा विहादी परिवर्तनको यात्रामा अघि बढिरहेको गाउँपालिका हो। प्राकृतिक सम्पदा, कृषि, पर्यटन, शिक्षा र स्थानीय सरकारको सक्रियताले यहाँ विकासको नयाँ अध्याय लेख्ने प्रयास भइरहेको देखिन्छ।
गण्डकी प्रदेशको पर्वत जिल्लामा अवस्थित विहादी गाउँपालिका नेपालको संघीय संरचनापछि स्थापना भएका स्थानीय तहमध्ये सम्भावना बोकेको गाउँपालिका मानिन्छ। करिब ४५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो गाउँपालिका छ वटा वडामा विभाजित छ। यहाँको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा पर्यटन, साना उद्यम र सेवा क्षेत्रमा पनि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।
गाउँ बदलिँदै छ, तर चुनौती अझै बाँकी
विहादीका अधिकांश सडक अहिले गाउँसम्म पुगेका छन्। केही वर्षअघिसम्म घण्टौँ पैदल हिँड्नुपर्ने बस्तीमा अहिले सवारी साधन पुग्न थालेका छन्। ग्रामीण सडक विस्तारले कृषिजन्य उत्पादन बजारसम्म लैजान सहज भएको छ। तर स्थानीयहरूका अनुसार सडक पुगे पनि धेरै स्थानमा स्तरोन्नति आवश्यक छ। वर्षायाममा पहिरो र हिलोका कारण यातायात अवरुद्ध हुने समस्या अझै पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन।
स्थानीय बासिन्दाहरू भन्छन्, “सडक आयो, तर गुणस्तरीय सडक अझै हाम्रो आवश्यकता हो।” यही आवश्यकता विकासको अर्को चरणको संकेत पनि हो।
कृषिमा देखिएको नयाँ आशा
विहादीको जीवन कृषि बिना कल्पना गर्न सकिँदैन। धान, मकै, कोदो, गहुँ, आलु, अदुवा, तरकारी र फलफूल यहाँका मुख्य उत्पादन हुन्। पछिल्ला वर्षहरूमा सुन्तला, कागती, मौरीपालन, बाख्रापालन तथा दुग्ध उत्पादनमा किसानको आकर्षण बढेको छ।
गाउँपालिकाले उन्नत बीउ, कृषि उपकरण, सिँचाइ विस्तार तथा किसान तालिममार्फत उत्पादन बढाउने नीति लिएको छ। यद्यपि उत्पादन बढे पनि बजार व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण रहेको किसानहरू बताउँछन्। स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्डिङ गरी राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सके विहादीको कृषि अर्थतन्त्रले नयाँ उचाइ लिन सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
वैदेशिक रोजगारीको असर
विहादीका धेरै युवाहरू अध्ययन वा रोजगारीका लागि पोखरा, काठमाडौं तथा विदेश गएका छन्। कतिपय गाउँमा वृद्धवृद्धा र महिलाले मात्रै खेती सम्हालिरहेको दृश्य सामान्य बनेको छ। रेमिटेन्सले घरको आर्थिक अवस्था सुधार गरे पनि गाउँमा सक्रिय श्रमशक्ति घटेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार स्थानीय स्तरमै उद्यम, कृषि प्रशोधन उद्योग, पर्यटन र साना व्यवसाय विस्तार गर्न सके युवालाई गाउँमै अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
विहादीका सामुदायिक विद्यालयहरूमा अहिले डिजिटल सिकाइ, पुस्तकालय, अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा गुणस्तर सुधारका प्रयास भइरहेका छन्। केही विद्यालयमा सूचना प्रविधिमा आधारित शिक्षण अभ्यास पनि सुरु भएको छ।
शिक्षकहरूका अनुसार विद्यालय भवन र भौतिक पूर्वाधारमा सुधार भए पनि विद्यार्थी संख्या घट्दै जानु अर्को चुनौती हो। निजी विद्यालयतर्फको आकर्षण र बसाइँसराइका कारण सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या प्रभावित भएको देखिन्छ।
स्वास्थ्य सेवा विस्तार हुँदै
स्वास्थ्य चौकीहरूको क्षमता वृद्धि, नियमित खोप कार्यक्रम, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा तथा स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमले ग्रामीण स्वास्थ्य क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
तर विशेषज्ञ चिकित्सक, अत्याधुनिक उपकरण तथा आकस्मिक सेवाको पहुँच अझै सीमित छ। जटिल बिरामीलाई जिल्ला सदरमुकाम वा पोखरा रेफर गर्नुपर्ने अवस्था अझै कायम रहेको स्थानीयहरू बताउँछन्।
पर्यटनको सम्भावना : प्रचारको प्रतीक्षा
विहादीको प्राकृतिक दृश्य, हरियाली, ग्रामीण संस्कृति, धार्मिक आस्था र मौलिक जीवनशैली आफैँमा पर्यटनका बलिया आधार हुन्। तर पर्याप्त प्रचार, होमस्टे विस्तार, पदमार्ग विकास तथा निजी लगानीको अभावले पर्यटन क्षेत्रले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन।
यदि गाउँपालिकाले पर्यटन गुरुयोजना बनाएर स्थानीय समुदायसँग साझेदारीमा काम गर्न सके ग्रामीण पर्यटन, कृषि पर्यटन र सांस्कृतिक पर्यटनबाट नयाँ आर्थिक सम्भावना सिर्जना हुन सक्छ।
महिला समूहको बदलिँदो भूमिका
विहादीका विभिन्न महिला समूह, सहकारी संस्था तथा आमा समूहहरूले बचत, उद्यमशीलता र सामाजिक अभियानमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। अचार, मसला, हस्तकला, सिलाइ तथा कृषि प्रशोधनजस्ता साना उद्योगले महिलाको आयआर्जन बढाउन सहयोग पुर्याइरहेका छन्।
महिला नेतृत्वको विस्तारले स्थानीय विकास योजनामा पनि सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
सुशासन र डिजिटल सेवा
स्थानीय सरकारले सेवा प्रवाहलाई सहज बनाउन सूचना प्रविधिको प्रयोग बढाइरहेको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता, व्यक्तिगत घटना दर्ता, योजना व्यवस्थापन तथा नागरिक सेवामा क्रमशः डिजिटल प्रणाली विस्तार भइरहेको छ।
स्थानीयवासीहरूका अनुसार सेवामा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढेको अनुभव हुन थालेको छ। यद्यपि सबै वडामा उच्च गतिको इन्टरनेट र डिजिटल साक्षरताको विस्तार आवश्यक रहेको देखिन्छ।
वातावरण र जलवायु परिवर्तन
जलवायु परिवर्तनको प्रभाव विहादीमा पनि महसुस हुन थालेको छ। अनियमित वर्षा, सुख्खा तथा पहिरोले कृषिमा असर पार्न थालेको किसानहरू बताउँछन्।
वन संरक्षण, पानीका मुहान संरक्षण, वर्षा पानी संकलन, भू–क्षय नियन्त्रण तथा वातावरणमैत्री विकास नीति अब स्थानीय तहको प्राथमिकतामा आउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
आर्थिक सम्भावनाको केन्द्र बन्न सक्ने आधार
विशेषज्ञहरूको विश्लेषणमा विहादी गाउँपालिकाको भविष्य तीन प्रमुख क्षेत्रमा निर्भर देखिन्छ—कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन विकास र स्थानीय उद्यम विस्तार। यदि स्थानीय उत्पादनलाई मूल्य शृंखलासँग जोड्ने, कृषि प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्ने, ग्रामीण पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्ने र युवालाई उद्यमशीलतामा प्रोत्साहन गर्ने नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने विहादीले आत्मनिर्भर ग्रामीण अर्थतन्त्रको नमुना प्रस्तुत गर्न सक्छ।
विहादी गाउँपालिका अहिले विकासको संक्रमणकालीन मोडमा उभिएको छ। यहाँ परिवर्तन देखिन्छ, तर अझै धेरै सम्भावना उपयोग हुन बाँकी छ। सडक पुगेका छन्, तर गुणस्तरीय सडक चाहिएको छ। कृषि उत्पादन बढेको छ, तर बजार अझै विस्तार हुन बाँकी छ। विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था सुधारतर्फ उन्मुख छन्, तर दक्ष जनशक्ति र स्रोतको आवश्यकता कायम छ। पर्यटनका लागि प्राकृतिक सम्पदा प्रशस्त छ, तर प्रभावकारी प्रचार र लगानी अपरिहार्य छ।
स्थानीय सरकार, नागरिक, निजी क्षेत्र र विकास साझेदारबीच प्रभावकारी सहकार्य हुन सके विहादी गाउँपालिका केवल पर्वत जिल्लाको मात्र होइन, गण्डकी प्रदेशकै ग्रामीण विकासको सफल उदाहरण बन्न सक्छ। पहाडको काखमा बसेको यो गाउँपालिका अहिले आफ्नै गति र सम्भावनासहित भविष्यतर्फ अघि बढिरहेको छ। यही यात्रालाई दिगो, समावेशी र जनमुखी बनाउन सकियो भने विहादीको कथा विकासको सफल गाथाका रूपमा नेपालभर सुनिने दिन टाढा नहुन सक्छ।
