प्रारम्भिक व्यापार र शेयर बजारको अवधारणा
मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा वस्तु विनिमय प्रणाली प्रचलित थियो। पछि मुद्रा प्रणालीको विकाससँगै व्यापार विस्तार हुन थाल्यो। प्राचीन मेसोपोटामिया, इजिप्ट, ग्रीस र रोमन साम्राज्यमा व्यापारीहरूले ठूलो व्यापार सञ्चालन गर्न साझेदारी प्रणाली अपनाउन थाले। कुनै एक व्यक्तिले ठूलो लगानी गर्न नसक्ने अवस्थामा धेरै व्यक्तिले संयुक्त रूपमा लगानी गर्ने अभ्यास विकसित भयो। यही साझेदारी प्रणाली नै आधुनिक शेयर बजारको आधार मानिन्छ।
मध्ययुगमा युरोपका व्यापारीहरूले समुद्री व्यापारका लागि ठूलो रकम आवश्यक पर्ने भएकाले धेरै लगानीकर्ताबाट पूँजी संकलन गर्ने परम्परा सुरु गरे। व्यापार सफल भए नाफा बाँडिन्थ्यो र घाटा भए सबैले समान रूपमा बेहोर्थे। यसले जोखिम बाँड्ने अवधारणालाई जन्म दियो।
नेदरल्यान्ड्सबाट आधुनिक शेयर बजारको सुरुवात
आधुनिक शेयर बजारको इतिहास सन् १६०२ बाट सुरु भएको मानिन्छ, जब डच ईस्ट इन्डिया कम्पनी (Dutch East India Company – VOC) स्थापना भयो। यो संसारको पहिलो सार्वजनिक कम्पनी थियो जसले सर्वसाधारणलाई आफ्ना शेयर बिक्री गरेर पूँजी जुटायो।
एम्स्टर्डाममा यसको शेयर किनबेच गर्न विशेष बजार स्थापना गरियो, जुन संसारको पहिलो औपचारिक स्टक एक्सचेन्ज मानिन्छ। लगानीकर्ताले कम्पनीको शेयर खरिद गरी लाभांश प्राप्त गर्न थाले। यसले पूँजी संकलन र लगानीको नयाँ युगको सुरुवात गर्यो।
बेलायतमा शेयर बजारको विकास
१७औँ र १८औँ शताब्दीमा बेलायत विश्व व्यापारको केन्द्र बन्दै गयो। व्यापारीहरूले लन्डनका कफी हाउसहरूमा शेयर किनबेच गर्न थाले। पछि यही गतिविधिले लन्डन स्टक एक्सचेन्ज (London Stock Exchange) को रूप लियो।
औद्योगिक क्रान्तिसँगै रेलमार्ग, बैंक, बीमा, जहाज उद्योग र उत्पादन कम्पनीहरूलाई ठूलो पूँजी आवश्यक पर्यो। शेयर बजारले ती उद्योगहरूलाई आवश्यक लगानी उपलब्ध गरायो। यसले बेलायतलाई औद्योगिक महाशक्ति बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
अमेरिकामा शेयर बजारको उदय
अमेरिकामा शेयर बजारको इतिहास १७९२ मा भएको Buttonwood Agreement बाट सुरु हुन्छ। केही व्यापारीहरूले न्यूयोर्कमा औपचारिक रूपमा शेयर कारोबार गर्ने सम्झौता गरे। यही संस्थाले पछि न्यूयोर्क स्टक एक्सचेन्ज (NYSE) को रूप लियो।
१९औँ शताब्दीमा रेलमार्ग, इस्पात उद्योग, तेल उद्योग र बैंकिङ क्षेत्रको तीव्र विकाससँगै अमेरिकाको शेयर बजार तीव्र गतिमा विस्तार भयो। जोन डी. रकफेलर, एन्ड्र्यु कार्नेगी र जेपी मोर्गन जस्ता उद्योगपतिहरूले अमेरिकी पूँजी बजारलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए।
सन् १९२९ को महामन्दी
१९२० को दशकमा अमेरिकी शेयर बजार अत्यधिक बढ्यो। धेरै लगानीकर्ताले अत्यधिक आशावादी भएर ऋण लिएर पनि शेयर खरिद गरे। तर अक्टोबर १९२९ मा शेयर बजार एकाएक ध्वस्त भयो। यस घटनालाई Wall Street Crash भनिन्छ।
यसपछि विश्वव्यापी आर्थिक संकट अर्थात् Great Depression सुरु भयो। हजारौँ बैंक बन्द भए, लाखौँ मानिस बेरोजगार भए र विश्व अर्थतन्त्र गम्भीर मन्दीमा फस्यो। यस घटनाले शेयर बजारमा नियमन, पारदर्शिता र लगानीकर्ता संरक्षणको आवश्यकता स्पष्ट गरिदियो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि नयाँ विस्तार
दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका, युरोप र जापानको अर्थतन्त्र तीव्र रूपमा पुनर्निर्माण हुन थाल्यो। ठूला उद्योगहरू स्थापना भए र शेयर बजार तीव्र गतिमा विस्तार भयो।
यही अवधिमा धेरै देशहरूले आफ्ना राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्ज स्थापना गरे। बैंकिङ, उत्पादन, ऊर्जा, सञ्चार, औषधि र वित्तीय क्षेत्रका कम्पनीहरू सार्वजनिक हुन थाले। यसले विश्वभर पूँजी बजारको विकासलाई गति दियो।
कम्प्युटर र डिजिटल युग
१९८० को दशकपछि कम्प्युटर प्रविधिको विकाससँगै शेयर कारोबारमा ठूलो परिवर्तन आयो। पहिले हातैले हुने कारोबार क्रमशः कम्प्युटरमार्फत सञ्चालन हुन थाल्यो।
इन्टरनेटको विकासपछि लगानीकर्ताले घरमै बसेर अनलाइन शेयर खरिद–बिक्री गर्न थाले। यसले विश्वभरका लगानीकर्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच सहज बनायो। आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), बिग डाटा र एल्गोरिदमिक ट्रेडिङले बजारलाई अझ आधुनिक बनाइरहेका छन्।
प्रमुख विश्व शेयर बजारहरू
हाल विश्वका केही प्रमुख स्टक एक्सचेन्जहरू यस्ता छन्–
- New York Stock Exchange (NYSE) – विश्वकै सबैभन्दा ठूलो शेयर बजार।
- NASDAQ – प्रविधि कम्पनीहरूको प्रमुख बजार।
- London Stock Exchange (LSE) – युरोपको ऐतिहासिक बजार।
- Tokyo Stock Exchange (TSE) – एशियाको सबैभन्दा ठूलो बजार।
- Shanghai Stock Exchange – चीनको प्रमुख पूँजी बजार।
- Hong Kong Stock Exchange – अन्तर्राष्ट्रिय लगानीको केन्द्र।
- Euronext – युरोपका धेरै देशहरूको संयुक्त शेयर बजार।
यी बजारहरूमा Apple, Microsoft, Amazon, Alphabet (Google), Tesla, Samsung, Toyota, Alibaba लगायत विश्वका ठूला कम्पनीहरूको शेयर कारोबार हुन्छ।
विश्व अर्थतन्त्रमा शेयर बजारको भूमिका
शेयर बजारले उद्योग र व्यवसायलाई दीर्घकालीन पूँजी उपलब्ध गराउँछ। यसले नयाँ कम्पनी स्थापना, रोजगारी सिर्जना, प्रविधि विकास र आर्थिक वृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
लगानीकर्ताका लागि शेयर बजार सम्पत्ति वृद्धि गर्ने माध्यम हो। पेन्सन फण्ड, बीमा कम्पनी, म्युचुअल फण्ड र व्यक्तिगत लगानीकर्ताले शेयर बजारमार्फत दीर्घकालीन लगानी गर्छन्।
विश्वका प्रमुख वित्तीय संकट
शेयर बजारले धेरै अवसर दिए पनि जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ। इतिहासमा धेरै वित्तीय संकटहरू आएका छन्।
- १९२९ को महामन्दी
- १९८७ को Black Monday
- २००० को Dot-com Bubble
- २००८ को Global Financial Crisis
- २०२० को COVID-19 महामारीका कारण आएको बजार गिरावट
यी घटनाले बजारमा उतारचढाव स्वाभाविक हुने र दीर्घकालीन सोचका साथ लगानी गर्नुपर्ने सन्देश दिएका छन्।
आधुनिक लगानी प्रवृत्ति
आजको शेयर बजार केवल धनी व्यक्तिको मात्र पहुँचमा सीमित छैन। मोबाइल एप, डिजिटल वालेट, अनलाइन ब्रोकरेज र कम लागतका लगानी उपकरणका कारण सामान्य नागरिकले पनि सजिलै लगानी गर्न सक्छन्।
यससँगै Exchange Traded Funds (ETF), Index Funds, Green Investment, ESG Investing, Artificial Intelligence आधारित विश्लेषण र रोबो–एडभाइजर जस्ता नयाँ प्रविधि र अवधारणाले लगानीको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्।
नेपाल र विश्व शेयर बजार
नेपालमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) मार्फत शेयर कारोबार सञ्चालन हुन्छ। विश्वका विकसित बजारको तुलनामा नेपालको पूँजी बजार अझै विकासको चरणमा भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा लगानीकर्ताको संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ। डिजिटल कारोबार प्रणाली, अनलाइन आवेदन र डिम्याट प्रणालीले नेपाली पूँजी बजारलाई आधुनिक बनाउँदै लगेका छन्।
विश्व शेयर बजारको इतिहास मानव सभ्यताको आर्थिक विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। प्राचीन व्यापारिक साझेदारीबाट सुरु भएको यो यात्रा डच ईस्ट इन्डिया कम्पनीको सार्वजनिक शेयर बिक्री हुँदै आजको कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल कारोबार र विश्वव्यापी पूँजी बजारसम्म आइपुगेको छ। शेयर बजारले उद्योग, नवप्रवर्तन, रोजगारी र आर्थिक समृद्धिलाई गति दिएको छ भने वित्तीय संकटका अनुभवले पारदर्शिता, नियमन र जिम्मेवार लगानीको महत्व पनि सिकाएको छ। भविष्यमा प्रविधि, हरित अर्थतन्त्र र विश्वव्यापी डिजिटल वित्तीय प्रणालीसँगै शेयर बजार अझ प्रभावशाली र समावेशी बन्दै जाने अपेक्षा
