बदलिँदो विश्व राजनीतिमा उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठनको भूमिका
विश्व राजनीतिमा सबैभन्दा प्रभावशाली सैन्य तथा सुरक्षा गठबन्धनको चर्चा गर्दा सबैभन्दा पहिले उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (NATO) को नाम आउँछ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि बदलिएको अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन, शीतयुद्धको प्रतिस्पर्धा, सोभियत संघको उदय, आतंकवादविरुद्धको विश्वव्यापी अभियान, साइबर सुरक्षा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र रूस–युक्रेन युद्धसम्म आइपुग्दा नेटोको भूमिका निरन्तर परिवर्तन हुँदै आएको छ। प्रारम्भमा पश्चिमी युरोप र उत्तर अमेरिकाको सामूहिक सुरक्षाका लागि स्थापना गरिएको यो गठबन्धन आज विश्व सुरक्षाको बहसको केन्द्रबिन्दु बनेको छ।
नेटोको स्थापना
दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएपछि युरोपका धेरै देश आर्थिक रूपमा कमजोर र सुरक्षाको दृष्टिले असुरक्षित बनेका थिए। सोभियत संघले पूर्वी युरोपमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको थियो भने पश्चिमी मुलुकहरू त्यसबाट चिन्तित थिए। यही परिस्थितिमा संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र पश्चिमी युरोपका राष्ट्रहरूले सामूहिक सुरक्षाका लागि नयाँ सुरक्षा संयन्त्र निर्माण गर्ने निर्णय गरे।
४ अप्रिल १९४९ मा अमेरिकाको वाशिङ्टन डी.सी.मा उत्तर एटलान्टिक सन्धि (North Atlantic Treaty) मा हस्ताक्षर भएपछि नेटोको औपचारिक स्थापना भयो। प्रारम्भमा १२ सदस्य राष्ट्र सहभागी थिए—संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, बेलायत, फ्रान्स, बेल्जियम, नेदरल्यान्ड्स, लक्जेम्बर्ग, नर्वे, डेनमार्क, आइसल्यान्ड, इटाली र पोर्चुगल।
आज नेटो विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली सामूहिक रक्षा गठबन्धनका रूपमा परिचित छ, जसमा युरोप र उत्तर अमेरिकाका धेरै देश सदस्य छन्।
नेटोको मूल सिद्धान्त
नेटोको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार सामूहिक सुरक्षा हो। यसको अर्थ कुनै एक सदस्य राष्ट्रमाथि भएको आक्रमणलाई सम्पूर्ण सदस्य राष्ट्रमाथिको आक्रमण मानिने व्यवस्था हो। यस सिद्धान्तलाई उत्तर एटलान्टिक सन्धिको धारा–५ (Article 5) मा समेटिएको छ।
यस व्यवस्थाअनुसार कुनै सदस्य राष्ट्रमाथि बाह्य आक्रमण भए अन्य सबै सदस्य राष्ट्रले आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। यही व्यवस्था नेटोलाई अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाभन्दा फरक बनाउने मुख्य विशेषता हो।
शीतयुद्धमा नेटो
स्थापनापछि करिब चार दशकसम्म नेटोको प्रमुख उद्देश्य सोभियत संघको सम्भावित सैन्य विस्तारलाई रोक्नु थियो। यसको प्रतिउत्तरमा सन् १९५५ मा सोभियत संघको नेतृत्वमा वार्सा सन्धि (Warsaw Pact) गठन गरिएको थियो। यसरी विश्व दुई प्रमुख सैन्य गठबन्धनमा विभाजित भयो।
यस अवधिमा युरोपमा प्रत्यक्ष युद्ध नभए पनि दुवै पक्षबीच आणविक हतियारको प्रतिस्पर्धा, सैन्य अभ्यास, गुप्तचर गतिविधि तथा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र रह्यो। यही अवस्थालाई शीतयुद्ध भनिन्छ।
शीतयुद्धपछि नेटोको रूपान्तरण
सन् १९९१ मा सोभियत संघ विघटन भएपछि धेरै विश्लेषकहरूले नेटोको आवश्यकता समाप्त भएको टिप्पणी गरेका थिए। तर नेटोले आफ्नो भूमिका परिवर्तन गर्दै नयाँ सुरक्षा चुनौतीहरूलाई प्राथमिकतामा राख्यो।
यसले बाल्कन क्षेत्रमा शान्ति स्थापना, जातीय हिंसा नियन्त्रण, मानवीय हस्तक्षेप तथा अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अभियानमा सक्रिय भूमिका खेल्न थाल्यो। बोस्निया र कोसोभोमा सञ्चालन गरिएका नेटोका अभियानहरू यसका महत्वपूर्ण उदाहरण हुन्।
आतंकवादविरुद्धको अभियान
११ सेप्टेम्बर २००१ मा अमेरिकामा भएको आतंकवादी आक्रमणपछि इतिहासमै पहिलो पटक नेटोले धारा–५ लागू गर्यो। सबै सदस्य राष्ट्रले संयुक्त रूपमा अमेरिकालाई समर्थन गर्ने निर्णय गरे।
त्यसपछि अफगानिस्तानमा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा सहायता बल (ISAF) अन्तर्गत नेटोले दुई दशकभन्दा बढी समय सुरक्षा अभियान सञ्चालन गर्यो। यसले नेटोको भूमिका युरोपको सीमाभन्दा बाहिर पनि विस्तार भएको स्पष्ट देखायो।
बदलिँदो सुरक्षा चुनौती
२१औँ शताब्दीमा सुरक्षा चुनौतीहरू केवल परम्परागत युद्धमा सीमित छैनन्। साइबर आक्रमण, दुष्प्रचार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष सुरक्षा, जैविक जोखिम, ऊर्जा सुरक्षा र जलवायु परिवर्तनजस्ता नयाँ विषयहरू पनि राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएका छन्।
यसलाई ध्यानमा राख्दै नेटोले साइबर सुरक्षा केन्द्र स्थापना गरेको छ। सदस्य राष्ट्रहरूबीच सूचना आदानप्रदान, प्रविधि विकास, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सुरक्षित प्रयोग तथा डिजिटल पूर्वाधारको संरक्षणमा पनि सहकार्य बढाइएको छ।
रूस–युक्रेन युद्ध र नेटो
सन् २०२२ मा रूसले युक्रेनमाथि पूर्ण सैन्य आक्रमण गरेपछि युरोपको सुरक्षा वातावरण फेरि एकपटक परिवर्तन भयो। युक्रेन नेटोको सदस्य नभए पनि गठबन्धनका सदस्य राष्ट्रहरूले युक्रेनलाई आर्थिक, मानवीय तथा सैन्य सहयोग प्रदान गरेका छन्।
युद्धपछि नेटोका पूर्वी सदस्य राष्ट्रहरूमा सैनिक उपस्थिति बढाइएको छ। रक्षा खर्च वृद्धि, आधुनिक हतियार प्रणालीको विकास र सामूहिक सुरक्षा संयन्त्रलाई अझ बलियो बनाउने प्रयास तीव्र भएका छन्।
यस युद्धले युरोपमा शीतयुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा चुनौती सिर्जना गरेको मानिन्छ।
नेटोको विस्तार
स्थापनाका बेला १२ सदस्य रहेको नेटोमा समयसँगै धेरै नयाँ राष्ट्रहरू जोडिएका छन्। विशेषगरी मध्य तथा पूर्वी युरोपका देशहरू सदस्य बनेपछि गठबन्धनको भौगोलिक दायरा विस्तार भएको छ।
नेटोले विस्तारलाई लोकतन्त्र, कानुनी शासन, मानवअधिकार र सामूहिक सुरक्षाको प्रवर्द्धनका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ। तर रूसले भने यसलाई आफ्नो सुरक्षा हितविरुद्धको कदम भन्दै विरोध गर्दै आएको छ। यही विषय युरोपको वर्तमान भू–राजनीतिक तनावको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ।
नेटोमाथिका आलोचना
नेटोको भूमिका सधैँ विवादरहित भने छैन। आलोचकहरूका अनुसार केही सैन्य हस्तक्षेपहरू संयुक्त राष्ट्रसंघको स्पष्ट अनुमतिबिना गरिएका थिए। कतिपयले नेटोले विश्व राजनीतिमा पश्चिमी शक्तिहरूको प्रभाव विस्तार गरेको आरोप पनि लगाउने गरेका छन्।
रक्षा बजेटमा अत्यधिक खर्च, सैन्य प्रतिस्पर्धा बढाउने प्रवृत्ति तथा शक्ति सन्तुलनमा असन्तुलन ल्याउने विषयमा पनि आलोचना हुने गरेको छ।
नेटोको पक्षमा तर्क
समर्थकहरू भने नेटोले युरोपमा दीर्घकालीन शान्ति कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको तर्क गर्छन्। सामूहिक सुरक्षा प्रणालीका कारण सदस्य राष्ट्रहरूबीच प्रत्यक्ष युद्धको सम्भावना न्यून भएको उनीहरूको विश्वास छ।
यसका अतिरिक्त आतंकवादविरुद्धको सहकार्य, साइबर सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, समुद्री सुरक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अभियानमा नेटोको योगदानलाई सकारात्मक रूपमा हेरिन्छ।
विश्व अहिले बहुध्रुवीय शक्ति संरचनातर्फ अग्रसर छ। चीनको उदय, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकास, साइबर युद्ध, अन्तरिक्ष सुरक्षा, ऊर्जा संकट र जलवायु परिवर्तनजस्ता चुनौतीहरूले नेटोलाई पनि आफ्नो रणनीति परिमार्जन गर्न बाध्य बनाएका छन्।
भविष्यमा नेटो केवल सैनिक गठबन्धनका रूपमा सीमित रहने छैन। प्रविधि, सूचना सुरक्षा, साइबर प्रतिरक्षा, नवप्रवर्तन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र साझेदार राष्ट्रहरूसँगको सहकार्य यसको प्राथमिकतामा रहने अपेक्षा गरिएको छ।
स्थापनाको सात दशकभन्दा बढी अवधिमा नेटोले विश्व सुरक्षाको संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। शीतयुद्धको प्रतिरोधात्मक सैन्य गठबन्धनबाट विकसित हुँदै आज यो बहुआयामिक सुरक्षा संगठनमा रूपान्तरण भएको छ। यसको गतिविधिले युरोप मात्र होइन, विश्व राजनीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, रक्षा नीति र सामरिक सन्तुलनलाई समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ।
यद्यपि नेटोको भविष्य केवल सैन्य शक्तिमा निर्भर रहने छैन। बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा कूटनीति, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, प्रविधिगत सुरक्षा, लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षण र क्षेत्रीय स्थायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्नु नै यसको दीर्घकालीन सफलताको आधार हुनेछ। विश्व शान्ति र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने प्रयासमा नेटोको भूमिका आगामी दशकहरूमा पनि विश्वव्यापी बहसको केन्द्रमा रहने निश्चित छ।
