काठमाडौं। नेपालको अर्थतन्त्रले विभिन्न राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिवर्तनसँगै लामो यात्रा तय गरेको छ। परम्परागत कृषि प्रणालीमा आधारित अर्थतन्त्रबाट आधुनिक सेवा, पर्यटन, वैदेशिक रोजगारी र प्रविधिमुखी अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्दै गरेको नेपालले अनेक उतारचढाव पार गरेको छ।
प्राचीनकालदेखि नै नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि थियो। अधिकांश नागरिक खेतीपाती, पशुपालन र स्थानीय हस्तकलामा निर्भर थिए। काठमाडौं उपत्यका, तराई र पहाडी क्षेत्रका स्थानीय उत्पादनले आन्तरिक व्यापारलाई बलियो बनाएका थिए। नेपाल तिब्बत र भारतबीचको महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्गका रूपमा परिचित भएकाले ऊन, नुन, धातुका सामग्री र जडीबुटीको व्यापारबाट पनि उल्लेख्य आम्दानी हुने गरेको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ।
राणाकालमा देशको आर्थिक गतिविधि सीमित थियो। उद्योग, व्यापार र पूर्वाधार विकासले अपेक्षित गति लिन सकेनन्। सडक, शिक्षा र आधुनिक आर्थिक प्रणालीको विस्तार न्यून रहेकाले अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि र सीमित व्यापारमै केन्द्रित रह्यो।
वि.सं. २००७ पछि प्रजातन्त्र स्थापना भएसँगै योजनाबद्ध विकासको अवधारणा सुरु भयो। सरकारले पहिलो पञ्चवर्षीय योजनामार्फत सडक, सिँचाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य र कृषि विकासलाई प्राथमिकतामा राख्यो। त्यसपछि क्रमशः जलविद्युत्, पर्यटन, बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रको विस्तार हुँदै गयो।
वि.सं. २०४६ पछि बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापनासँगै निजी क्षेत्रको भूमिका उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो। बैंक तथा वित्तीय संस्था, निजी उद्योग, सञ्चार, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा लगानी विस्तार भयो। आर्थिक उदारीकरण र खुला बजार नीतिले निजी लगानी आकर्षित गरे पनि औद्योगिक उत्पादनले अपेक्षित गति लिन सकेन।
पछिल्ला दुई दशकमा नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त विप्रेषण (रेमिट्यान्स) प्रमुख आधार बनेको छ। लाखौं नेपाली विदेशमा रोजगारीमा रहेकाले उनीहरूले पठाउने रकमले उपभोग, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। साथै पर्यटन, सूचना प्रविधि, बैंकिङ सेवा र निर्माण क्षेत्रले पनि अर्थतन्त्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेका छन्।
यद्यपि नेपालको अर्थतन्त्रले अझै पनि व्यापार घाटा, उत्पादनभन्दा आयातमा उच्च निर्भरता, बेरोजगारी, कृषि आधुनिकीकरणको सुस्त गति, औद्योगिक उत्पादनको कमी तथा जलवायु परिवर्तनका चुनौती सामना गरिरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा डिजिटल भुक्तानी, स्टार्टअप व्यवसाय, जलविद्युत् निर्यात, कृषि व्यवसायीकरण र पूर्वाधार विकासले अर्थतन्त्रमा सकारात्मक संकेत देखाउन थालेका छन्।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार उत्पादनमूलक उद्योग, आधुनिक कृषि, ऊर्जा, पर्यटन, सूचना प्रविधि र निर्यातमुखी नीतिमा जोड दिन सके नेपालले दिगो आर्थिक विकास हासिल गर्न सक्छ। प्राकृतिक स्रोत, युवा जनशक्ति र भौगोलिक अवस्थाको प्रभावकारी उपयोग गर्दै लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्न सके नेपालको अर्थतन्त्र आगामी दशकमा नयाँ उचाइमा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालको आर्थिक इतिहासले परम्परागत कृषिमा आधारित समाजबाट आधुनिक, विविधीकृत र प्रतिस्पर्धी अर्थतन्त्र निर्माणतर्फको यात्रा देखाउँछ। चुनौतीहरू कायम रहे पनि उचित नीति, सुशासन, उत्पादन वृद्धि र निजी–सरकारी सहकार्यले आर्थिक समृद्धिको आधार थप मजबुत बन्ने विश्वास गरिएको छ।
-1782232320.jpg)
