९ साउन, काठमाडौं ।
सनातन हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउने हरिशयनी एकादशी पर्व आज देशभर विविध धार्मिक कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन घर–घरका तुलसीको मोठमा नयाँ तुलसीको बिरुवा सार्ने परम्परासँगै चार महिनासम्म सञ्चालन हुने विशेष पूजा–आराधनाको प्रारम्भ हुने भएकाले यस दिनलाई धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
परम्पराअनुसार एक महिनाअघि ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीका दिन तुलसीको दल (बिरुवा) तयार गरी सुरक्षित राखिन्छ। आजको शुभ साइतमै त्यस बिरुवालाई घरको तुलसी मोठमा सारेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा तुलसीलाई भगवान् विष्णुको स्वरूप तथा पवित्रताको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। त्यसैले आजदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्म तुलसीको विशेष पूजा, दीप प्रज्वलन, आरती तथा दैनिक आराधना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार आजको दिनदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा प्रवेश गर्नुहुन्छ। यही कारणले यस एकादशीलाई हरिशयनी एकादशी भनिएको हो। भगवान् विष्णु चार महिनासम्म शयन गर्ने भएकाले यस अवधिलाई चतुर्मासा भनिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार चतुर्मासाको समय आत्मसंयम, साधना, पूजा–आराधना र सत्कर्मका लागि विशेष फलदायी मानिन्छ।
हिन्दु पात्रोअनुसार एक वर्षमा २४ वटा एकादशी पर्छन्। धेरै श्रद्धालुहरूले सबै एकादशीमा फलाहार गरी व्रत बस्ने परम्परा निर्वाह गर्छन्। सबै एकादशीमा व्रत बस्न नसक्ने भक्तजनले भने चतुर्मासाभित्र पर्ने आठ एकादशीमा व्रत गर्ने चलन छ। दैनिक कामकाजका कारण लामो समय व्रत बस्न कठिन हुनेहरूले हरिशयनी एकादशी र हरिबोधिनी एकादशीका दिन विशेष रूपमा फलाहार गरेर व्रत बस्ने गरेका छन्।
हरिशयनी एकादशीका अवसरमा आज बिहानैदेखि राजधानी काठमाडौंस्थित बूढानीलकण्ठ मन्दिर, उपत्यकाका प्रसिद्ध चार नारायण मन्दिर तथा देशभर रहेका भगवान् विष्णु र नारायणका मन्दिरहरूमा भक्तजनको उल्लेख्य भीड लागेको छ। बिहानैदेखि स्नान, पूजाआजा, तुलसी अर्पण, विष्णु सहस्रनाम पाठ, भजन–कीर्तन तथा धार्मिक प्रवचनका कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्।
एकादशी व्रतमा विशेष गरी अन्न, विशेषतः चामलबाट बनेका परिकार नखाने धार्मिक मान्यता छ। यसको सट्टा फलफूल, दूध, दही, सख्खर, कन्दमूल, रोटी, तथा अन्य सात्विक फलाहार सेवन गरिन्छ। धर्मशास्त्रले एकादशीका दिन मन, वचन र कर्मलाई पवित्र राखी भगवान् विष्णुको आराधना गर्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ।
धार्मिक महत्वसँगै तुलसीको वैज्ञानिक महत्व पनि उत्तिकै रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। तुलसीमा औषधीय गुण पाइने भएकाले यसलाई आयुर्वेदमा विभिन्न रोगको उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ। तुलसीको सुगन्ध र पातमा रहेका प्राकृतिक तत्वले वातावरणलाई स्वच्छ बनाउन, केही प्रकारका जीवाणु तथा कीटाणुको प्रभाव कम गर्न तथा घर वरपरको वातावरणलाई स्वास्थ्यकर बनाउन सहयोग गर्ने विश्वास रहिआएको छ। तुलसी रोपिएको स्थानमा शुद्ध हावाको प्रवाह हुने तथा वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुग्ने तथ्य विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि औँल्याएका छन्।
वास्तुशास्त्रमा समेत तुलसीलाई शुभताको प्रतीक मानिन्छ। घरको आँगन वा तुलसीको मोठ रहेको स्थानमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह हुने, मानसिक शान्ति प्राप्त हुने तथा पारिवारिक सुख–समृद्धि बढ्ने जनविश्वास छ। यही कारण धेरै नेपाली परिवारले घरको आँगनमा तुलसीको मोठ निर्माण गरी नियमित पूजा गर्ने परम्परा कायम राखेका छन्।
आजदेखि सुरु हुने चतुर्मासाभर तुलसीको नियमित पूजा–आराधना गरिन्छ। बिहान–साँझ दीप बाल्ने, जल अर्पण गर्ने, भगवान् विष्णुको नामस्मरण गर्ने तथा धार्मिक अनुशासन पालना गर्ने परम्परा यस अवधिभर जारी रहन्छ। श्रद्धालुहरूले मांसाहार, मदिरा तथा तामसिक भोजन त्याग गरी सात्विक जीवनशैली अपनाउने विश्वास पनि रहिआएको छ।
चार महिनासम्म विधिपूर्वक पूजा गरिएको तुलसीको विशेष समापन कार्तिक शुक्ल एकादशी, अर्थात् हरिबोधिनी एकादशीका दिन गरिन्छ। सो दिन तुलसी र भगवान् दामोदर (विष्णु) को वैदिक विधिअनुसार विवाह गराइन्छ। तुलसी विवाह सम्पन्न भएपछि अग्निस्थापना गरी हवन तथा चतुर्मासा व्रतको उद्यापन गरिने धार्मिक परम्परा छ। यस पर्वलाई हिन्दु धर्ममा विवाह तथा अन्य शुभ कार्य प्रारम्भ गर्ने उपयुक्त समयको संकेतका रूपमा पनि लिने गरिन्छ।
हरिशयनी एकादशीले केवल धार्मिक आस्था मात्र नभई प्रकृतिप्रतिको सम्मान, वातावरण संरक्षण, औषधीय वनस्पतिको महत्व र अनुशासित जीवनशैलीको सन्देश पनि प्रवाह गर्ने भएकाले यसको महत्व दिनप्रतिदिन अझ बढ्दै गएको धार्मिक विद्वान्हरू बताउँछन्। श्रद्धा, संयम र सकारात्मक सोचका साथ मनाइने यो पर्वले नेपाली समाजमा आध्यात्मिक चेतना, सांस्कृतिक निरन्तरता तथा पारिवारिक एकतालाई थप सुदृढ बनाउने विश्वास गरिएको छ।
