काठमाडौं असार २९ ।
नेपाली भाषा र साहित्यको इतिहासमा आदर, सम्मान र गौरवका साथ उच्चारण गरिने नाम हो– आदिकवि भानुभक्त आचार्य। नेपाली भाषालाई साहित्यिक अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम बनाउने, संस्कृतमा सीमित धार्मिक ज्ञानलाई जनसाधारणको पहुँचमा पुर्याउने तथा नेपाली भाषामा उत्कृष्ट काव्य सिर्जना गर्ने श्रेय भानुभक्तलाई नै दिइन्छ। त्यसैले उहाँलाई नेपाली साहित्यका ‘आदिकवि’ अर्थात् नेपाली भाषाका प्रथम महाकवि भनेर सम्मान गरिन्छ।
जन्म र पारिवारिक पृष्ठभूमि
भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँ जिल्लाको चुँदीराम्घा (हाल भानु नगरपालिका) मा भएको थियो। उहाँका पिता धनञ्जय आचार्य सरकारी सेवामा आबद्ध विद्वान् व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो भने हजुरबुबा श्रीकृष्ण आचार्य संस्कृतका प्रसिद्ध पण्डित हुनुहुन्थ्यो। बाल्यकालदेखि नै भानुभक्तले संस्कृत भाषा, वेद, पुराण, व्याकरण तथा धार्मिक ग्रन्थहरूको अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त गर्नुभयो।
उहाँको शिक्षा संस्कृतमा केन्द्रित भए पनि मन भने जनभाषा नेपालीतर्फ आकर्षित हुँदै गयो। त्यही आकर्षणले भविष्यमा नेपाली साहित्यमा एउटा नयाँ युगको सुरुवात गरायो।
घाँसीबाट प्राप्त प्रेरणा
भानुभक्तको जीवनमा सबैभन्दा चर्चित घटना भनेको घाँसीसँगको भेट हो। एक दिन यात्राका क्रममा उहाँले एउटा घाँसीलाई इनार खन्दै गरेको देख्नुभयो। भानुभक्तले उसलाई सोध्नुभयो, "किन यस्तो मेहनत गरिरहेको ?" घाँसीले उत्तर दियो— "म मरिसकेपछि पनि मानिसहरूले यो इनार प्रयोग गरेर मलाई सम्झिरहून् भनेर।"
सामान्य आर्थिक अवस्था भएको घाँसीको यस्तो महान सोचले भानुभक्तलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनायो। आफू शिक्षित, सम्पन्न र विद्वान् भएर पनि समाजका लागि स्थायी योगदान नगरेको महसुस गर्दै उहाँले साहित्य सिर्जनामार्फत नेपाली समाजमा अमिट छाप छोड्ने अठोट गर्नुभयो। यही घटनालाई नेपाली साहित्यको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा लिइन्छ।
नेपाली रामायणको रचना
भानुभक्त आचार्यको सबैभन्दा महान कृति 'भानुभक्तीय रामायण' हो। संस्कृतमा रहेको वाल्मीकि रामायणलाई उहाँले सरल, सहज र मिठो नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नुभयो। यसले धार्मिक ग्रन्थ पढ्न नपाएका सर्वसाधारण नेपालीलाई आफ्नै मातृभाषामा रामायण बुझ्ने अवसर प्रदान गर्यो।
रामायण केवल धार्मिक ग्रन्थको अनुवाद मात्र थिएन। यसले नेपाली भाषालाई साहित्यिक उचाइमा पुर्यायो, भाषालाई परिष्कृत बनायो र जनमानसमा नेपाली भाषाप्रतिको आत्मविश्वास बढायो। त्यसैले भानुभक्तीय रामायण आज पनि नेपाली साहित्यको अमूल्य सम्पत्ति मानिन्छ।
अन्य साहित्यिक कृतिहरू
रामायणबाहेक भानुभक्तले विभिन्न धार्मिक, नैतिक तथा सामाजिक विषयमा पनि काव्य र कविता रचना गर्नुभयो। उहाँका चर्चित कृतिहरूमा—
-
रामायण
-
प्रश्नोत्तर
-
भक्तमाला
-
बधुशिक्षा
-
रामगीता
-
विभिन्न फुटकर कविता
विशेष स्थान राख्छन्।
यी कृतिहरूमा नैतिक शिक्षा, मानवता, धर्म, कर्तव्य, सदाचार र सामाजिक मूल्यहरूको सशक्त प्रस्तुति पाइन्छ।
कारागार जीवन
भानुभक्तको जीवन सधैं सहज रहेन। सरकारी सेवासँग सम्बन्धित आर्थिक विवादका कारण उहाँ केही समय जेल जीवन बिताउन बाध्य हुनुभयो। कारागारमा रहँदा पनि उहाँले लेखनलाई निरन्तरता दिनुभयो। त्यही अवधिमा उहाँका केही उत्कृष्ट रचनाहरू सिर्जना भए।
यसले देखाउँछ कि सच्चा साहित्यकारका लागि परिस्थिति कहिल्यै बाधक हुँदैन। कठिनाइले उहाँको सिर्जनशीलतालाई झन् परिष्कृत बनायो।
भाषा र शैली
भानुभक्तको लेखन शैली सरल, सहज, प्रवाहपूर्ण र जनबोलीसँग नजिक रहेको पाइन्छ। संस्कृतका कठिन शब्दको अत्यधिक प्रयोग नगरी आम नेपालीले बुझ्न सक्ने भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नु उहाँको सबैभन्दा ठूलो विशेषता थियो।
उहाँका कवितामा
-
सरलता
-
मिठास
-
धार्मिक चेतना
-
नैतिक शिक्षा
-
सामाजिक सन्देश
-
लयात्मकता
स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ।
यही कारणले उहाँका रचना आज पनि विद्यालय, विश्वविद्यालय र साहित्यिक अध्ययनका महत्वपूर्ण सामग्री बनेका छन्।
नेपाली साहित्यमा योगदान
भानुभक्त आचार्यले नेपाली साहित्यलाई नयाँ पहिचान दिनुभयो। उहाँको योगदानलाई निम्न रूपमा बुझ्न सकिन्छ—
१. नेपाली भाषालाई साहित्यिक भाषा बनाउनु।
२. संस्कृत साहित्यलाई नेपाली भाषामा जनसाधारणसम्म पुर्याउनु।
३. नेपाली भाषाको विकास र विस्तारमा ऐतिहासिक भूमिका खेल्नु।
४. नेपाली साहित्यको आधारशिला निर्माण गर्नु।
५. भावी पुस्ताका साहित्यकारलाई प्रेरणा प्रदान गर्नु।
यदि भानुभक्त नहुने हो भने नेपाली साहित्यको विकास अहिलेको स्वरूपमा पुग्न निकै समय लाग्न सक्थ्यो भन्ने साहित्यकारहरूको धारणा छ।
भानु जयन्ती
हरेक वर्ष असार २९ गते नेपाल तथा विश्वभर रहेका नेपाली समुदायले भानु जयन्ती भव्य रूपमा मनाउने गरेका छन्। यस अवसरमा साहित्यिक गोष्ठी, कविता वाचन, निबन्ध प्रतियोगिता, सांस्कृतिक कार्यक्रम, वृक्षरोपण तथा विभिन्न साहित्यिक गतिविधि आयोजना गरिन्छ।
नेपालबाहिर भारत, भुटान, अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, क्यानडा लगायतका देशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि भानुभक्तप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै भानु जयन्ती मनाउने गरेका छन्।
आजको सन्दर्भमा भानुभक्त
आजको डिजिटल युगमा पनि भानुभक्तको सान्दर्भिकता उस्तै छ। उहाँले दिएको सरल भाषा, राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक चेतना तथा नैतिक मूल्यको सन्देश अझै पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
सामाजिक सञ्जाल, प्रविधि र विश्वव्यापीकरणको प्रभाव बढ्दै जाँदा मातृभाषाको संरक्षण आवश्यक बनेको छ। यस्तो अवस्थामा भानुभक्तले देखाएको भाषाप्रेम र साहित्यप्रतिको समर्पण नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
आदिकवि भानुभक्त आचार्य केवल एक कवि मात्र होइन, नेपाली भाषा र राष्ट्रिय पहिचानका महान अभियन्ता हुनुहुन्थ्यो। उहाँले नेपाली भाषालाई जनजीवनसँग जोड्दै साहित्यलाई आम नागरिकको पहुँचमा पुर्याउनुभयो। उहाँको रामायणले धार्मिक चेतना मात्र होइन, भाषिक एकता र सांस्कृतिक गौरव पनि स्थापित गर्यो।
आज पनि नेपाली भाषा बोल्ने हरेक व्यक्तिले भानुभक्तको योगदानप्रति गर्व गर्दछ। उहाँका कृति, विचार र साहित्यिक आदर्शले नेपाली समाजलाई सदैव मार्गदर्शन गरिरहनेछन्। नेपाली भाषा र साहित्यको इतिहासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको नाम सधैं स्वर्ण अक्षरमा अंकित रहनेछ।
