काठमाडौं — नेपालको आधुनिक बैंकिङ इतिहासमा नबिल बैंक लिमिटेड एउटा महत्वपूर्ण नाम हो। चार दशकभन्दा लामो समयअघि सामान्य बैंकिङ संस्थाका रूपमा सुरु भएको नबिल आज देशका प्रमुख वाणिज्य बैंकमध्ये एकका रूपमा स्थापित छ। ४२ वर्षको यात्रामा बैंकले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा प्रविधि, ग्राहक सेवा, नयाँ वित्तीय उत्पादन र डिजिटल बैंकिङको विकाससँग आफूलाई जोड्दै आएको छ।
नबिल बैंकले २०२६ जुलाई १२ मा स्थापनाको ४२औँ वार्षिकोत्सव मनाएको छ। बैंकको स्थापना सन् १९८४ मा भएको थियो। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार तत्कालीन नेपाल अरब बैंक लिमिटेड सन् १९८४ मा नेपालको पहिलो संयुक्त लगानीको बैंकका रूपमा स्थापना भएको थियो। आर्थिक उदारीकरणको प्रक्रियासँगै निजी तथा विदेशी लगानीलाई बैंकिङ क्षेत्रमा प्रवेश गराउने क्रममा यसको स्थापना भएको थियो।
नेपालमा बैंकिङको नयाँ चरण
नबिलको जन्म नेपालको बैंकिङ क्षेत्र परिवर्तन हुँदै गरेको समयमा भएको थियो। १९८० को दशकको सुरुआतसम्म नेपाली वित्तीय प्रणाली तुलनात्मक रूपमा सीमित र केन्द्रित थियो। बैंकिङ क्षेत्रमा सरकारी संस्थाहरूको प्रभाव बलियो थियो। यही समयमा सरकारले आर्थिक उदारीकरणतर्फ कदम अघि बढाउँदै निजी तथा विदेशी सहभागिताका लागि बाटो खोल्यो।
यसै नीतिगत परिवर्तनको परिणामस्वरूप नेपाल अरब बैंक लिमिटेड स्थापना भयो। नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो बैंक सुपरिवेक्षण प्रतिवेदनमा नेपाल अरब बैंकलाई सन् १९८४ मा स्थापित पहिलो संयुक्त लगानीको बैंकका रूपमा उल्लेख गरेको छ। त्यसपछि सन् १९८६ मा नेपाल इन्डोसुएज बैंक र १९८७ मा नेपाल ग्रिन्डलेज बैंकजस्ता संयुक्त लगानीका बैंकहरू स्थापना भए। यसले नेपालको बैंकिङ प्रणालीलाई क्रमशः बढी प्रतिस्पर्धात्मक र बजारमुखी बनाउँदै लग्यो।
नबिल बैंकले आफ्नो परिचयमा पनि सन् १९८४ मा स्थापना भएको र नेपालको वित्तीय सेवा उद्योगको विकासमा महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको उल्लेख गर्दै आएको छ। बैंकले सेवा उत्कृष्टता, प्रविधि र उत्पादन नवप्रवर्तनलाई आफ्नो विकासका प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
नेपाल अरब बैंकदेखि नबिलसम्म
बैंकको सुरुआती नाम नेपाल अरब बैंक लिमिटेड थियो। समयसँगै बैंकले आफ्नो पहिचान विस्तार गर्यो र पछि नबिल बैंक लिमिटेड नामबाट परिचित भयो। ‘नबिल’ नाम नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा क्रमशः बलियो ब्रान्डका रूपमा स्थापित हुँदै गयो।
बैंकको प्रारम्भिक उद्देश्य आधुनिक र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बैंकिङ सेवा नेपालमा विस्तार गर्नु थियो। त्यस समय नेपालमा बैंकिङ सेवा आजको जस्तो डिजिटल र सहज थिएन। ग्राहकहरूलाई धेरैजसो कारोबारका लागि बैंकको शाखामै पुग्नुपर्ने अवस्था थियो।
त्यसैले आधुनिक व्यवस्थापन, प्रविधिको प्रयोग, नयाँ वित्तीय उत्पादन र ग्राहक सेवामा जोड दिने बैंकिङ संस्कृतिले नबिललाई नेपाली बजारमा अलग पहिचान बनाउन सहयोग गर्यो।
प्रतिस्पर्धात्मक बैंकिङको विकास
नबिलको स्थापना भएपछि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धाको वातावरण विस्तार हुँदै गयो। निजी तथा संयुक्त लगानीका बैंकहरू थपिँदै गए। बैंकहरूले ग्राहक आकर्षित गर्न सेवा, ब्याजदर, प्रविधि र नयाँ उत्पादनमा प्रतिस्पर्धा गर्न थाले।
यस परिवर्तनले बैंकिङलाई केवल सरकारी वा सीमित संस्थाको सेवा नभई व्यवसायिक तथा प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्यो।
नबिलले पनि समयअनुसार आफ्नो सेवा विस्तार गर्दै लग्यो। शाखा बैंकिङसँगै ट्रेजरी, व्यापार वित्त, कार्ड, रेमिट्यान्स तथा अन्य वाणिज्य बैंकिङ सेवाहरू विस्तार हुँदै गए। बैंकले पछि लगानी बैंकिङसम्बन्धी गतिविधिमा पनि उपस्थिति बढायो। अहिले नबिल समूहअन्तर्गत नबिल इन्भेस्टमेन्ट बैंकिङलगायतका वित्तीय सेवाहरू सञ्चालनमा छन्।
प्रविधितर्फको यात्रा
नबिल बैंकको इतिहासमा प्रविधिको विकास एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो। बैंकिङ क्षेत्र कम्प्युटरमा आधारित हुँदै गएसँगै नबिलले पनि डिजिटल प्रविधिलाई आफ्नो सेवाको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँदै लग्यो।
एटीएम, कार्ड सेवा, इन्टरनेट बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ तथा डिजिटल भुक्तानीका माध्यम विस्तार हुँदै गएपछि ग्राहकले शाखामा नगई धेरै बैंकिङ कारोबार गर्न सक्ने अवस्था बन्यो।
यस यात्राको अर्को महत्वपूर्ण चरण सन् २०२२ मा आयो। नबिलले nBank नामको डिजिटल बैंकिङ प्लेटफर्म सार्वजनिक गर्यो। बैंकका अनुसार nBank लाई नेपालकै पहिलो ‘Neo Bank’ का रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। यसले ग्राहकलाई खाता खोल्ने, डिजिटल ऋण, भुक्तानी तथा अन्य बैंकिङ सेवाहरू मोबाइलमार्फत प्रयोग गर्ने सुविधा विस्तार गर्यो।
डिजिटल बैंकिङको विकासले बैंक र ग्राहकबीचको सम्बन्धमा पनि परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले बैंकसम्म पुग्नुपर्ने अवस्थामा अहिले मोबाइल उपकरणबाट धेरै सेवा लिन सकिने भएको छ।
युनाइटेड फाइनान्सको प्राप्ति
नबिलको विस्तार यात्रामा प्राप्ति तथा एकीकरण पनि महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। सन् २०२१ मा नबिल बैंकले युनाइटेड फाइनान्स लिमिटेडलाई प्राप्ति गरी संयुक्त कारोबार सुरु गर्यो।
नबिल बैंकका अनुसार ११ जुलाई २०२१ देखि दुवै संस्थाले एकीकृत कारोबार सुरु गरेका थिए। प्राप्तिपछि बैंकको शाखा सञ्जाल, पूँजी, निक्षेप तथा कर्जा पोर्टफोलियो विस्तार भएको थियो। त्यस समयमा बैंकले यस प्राप्तिलाई व्यवसाय विस्तार र थप शाखा सञ्जाल निर्माणसँग जोडेको थियो।
यो घटनाले नबिललाई बैंकिङ क्षेत्रको बदलिँदो संरचनासँग अनुकूल हुँदै अघि बढ्ने संस्थाका रूपमा देखायो।
नेपाल बंगलादेश बैंक प्राप्ति
नबिलको ४२ वर्षे इतिहासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यवसायिक घटनामध्ये एक नेपाल बंगलादेश बैंक लिमिटेडको प्राप्ति हो।
नबिल बैंक र नेपाल बंगलादेश बैंकबीच सन् २०२२ मा प्राप्तिसम्बन्धी प्रक्रिया अघि बढेको थियो। विशेष साधारण सभाबाट प्राप्तिसम्बन्धी प्रस्ताव पारित भएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकको स्वीकृतिसमेत प्राप्त भयो।
२०२२ जुलाईमा नेपाल बंगलादेश बैंक नबिल बैंकमा समाहित भयो र एकीकृत कारोबार नबिल बैंक लिमिटेडकै नामबाट सुरु भयो। उक्त प्राप्तिका क्रममा शेयर स्वाप अनुपात १०० बराबर ४३ तय गरिएको थियो।
यस प्राप्तिले नबिलको व्यवसायको आकार र शाखा सञ्जाल उल्लेखनीय रूपमा विस्तार गर्यो। नेपाल बंगलादेश बैंकको पूँजी, सम्पत्ति, ग्राहक तथा शाखा संरचना नबिलको बैंकिङ प्रणालीमा जोडिएपछि बैंकको बजार उपस्थिति अझ फराकिलो बन्यो।
यो प्राप्ति नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा भइरहेको एकीकरण प्रक्रियाको पनि महत्वपूर्ण उदाहरण थियो। नेपाल राष्ट्र बैंकले पूँजी वृद्धि, संस्थागत क्षमता र वित्तीय स्थायित्वलाई ध्यान दिँदै बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई मर्जर तथा प्राप्तिको प्रक्रियामा जान प्रोत्साहित गरिरहेको समयमा नबिलको यो कदम आएको थियो।
लगानी बैंकिङमा विस्तार
नबिलको गतिविधि परम्परागत वाणिज्य बैंकिङमा मात्र सीमित छैन। यसको सहायक संस्था नबिल इन्भेस्टमेन्ट बैंकिङले लगानी बैंकिङ, डिम्याट तथा डिपी, मर्चेन्ट बैंकिङ, पोर्टफोलियो व्यवस्थापन तथा म्युचुअल फन्डसँग सम्बन्धित सेवा प्रदान गर्दै आएको छ।
सन् २०२२ डिसेम्बर १६ मा नेपाल बंगलादेश बैंकको सहायक कम्पनी एनबी क्यापिटल नबिल इन्भेस्टमेन्टसँग गाभिएर संयुक्त कारोबार सुरु गरेको नबिल इन्भेस्टको इतिहासमा उल्लेख छ। यसले नबिलको पूँजी बजारसम्बन्धी सेवाको दायरा विस्तार गर्न सहयोग गरेको थियो।
यसरी नबिलको विकास एउटा बैंकबाट व्यापक वित्तीय सेवा समूहको दिशातर्फ अघि बढेको देखिन्छ।
ग्रामीण तथा वित्तीय पहुँचमा जोड
नबिलले बैंकिङ सेवा शहरमा मात्र सीमित नराखी देशका विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गर्ने प्रयास गरेको छ। बैंकको आधिकारिक परिचयअनुसार यसको शाखा सञ्जाल देशका विभिन्न भागमा फैलिएको छ र ग्रामीण तथा वित्तीय रूपमा पहुँच कम भएका समुदायसम्म बैंकिङ सेवा पुर्याउने लक्ष्यसमेत राखिएको छ।
कृषि, नवीकरणीय ऊर्जा, पर्यटन तथा प्राथमिकताप्राप्त क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह गर्नुका साथै वित्तीय साक्षरता र वित्तीय पहुँच विस्तारलाई पनि बैंकले आफ्नो सामाजिक भूमिकासँग जोडेको छ।
यसले बैंकिङलाई केवल नाफामुखी कारोबारको रूपमा नभई आर्थिक तथा सामाजिक विकाससँग जोड्ने प्रयासलाई पनि देखाउँछ।
४२ वर्षपछि नबिल कहाँ छ?
२०२६ जुलाईमा ४२औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदा नबिल बैंकले आफूलाई ठूलो शाखा सञ्जाल र डिजिटल सेवासहितको वित्तीय संस्थाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। बैंकले ४२औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार देशभर २६४ शाखा, ३१५ एटीएम र २६ लाखभन्दा बढी ग्राहक रहेको जनाएको छ।
बैंकले पछिल्लो चरणमा ‘Banking and Beyond’ अवधारणालाई अघि सारेको छ। साथै कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईलाई भविष्यको बैंकिङ सेवामा प्रयोग गर्ने तयारीबारे पनि बैंकले आफ्नो वार्षिकोत्सव सन्देशमा उल्लेख गरेको छ। बैंकका अनुसार एआईलाई निर्णय प्रक्रिया, जोखिम व्यवस्थापन, व्यवसाय सञ्चालन र ग्राहक अनुभवसँग जोड्ने दिशामा काम गर्ने योजना छ।
यो परिवर्तनले बैंकिङ क्षेत्र अब शाखा र काउन्टरमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल पहिचान, अनलाइन ऋण, डिजिटल भुक्तानी र एआईजस्ता प्रविधिले भविष्यको बैंकिङ प्रणालीलाई अझ परिवर्तन गर्ने सम्भावना छ।
नेपालको बैंकिङ इतिहासमा नबिलको स्थान
नबिल बैंकको ४२ वर्षको यात्रा एउटा संस्थाको व्यवसायिक विस्तार मात्र होइन। यो नेपालको बैंकिङ प्रणालीले गरेको परिवर्तनको पनि प्रतिनिधि कथा हो।
सन् १९८४ मा पहिलो संयुक्त लगानीको बैंकका रूपमा प्रवेश गर्दा नेपालको बैंकिङ क्षेत्र सीमित अवस्थामा थियो। त्यसपछि निजी तथा विदेशी लगानीका बैंकहरू थपिए, प्रतिस्पर्धा बढ्यो, प्रविधि भित्रियो र ग्राहकका अपेक्षा परिवर्तन भए।
नबिलले पनि यी परिवर्तनसँगै आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गर्दै लग्यो। नेपाल अरब बैंकबाट नबिल बैंकसम्मको यात्रा, शाखा विस्तार, नयाँ वित्तीय उत्पादन, डिजिटल बैंकिङ, युनाइटेड फाइनान्सको प्राप्ति र नेपाल बंगलादेश बैंकको प्राप्तिसम्मका घटनाले बैंकको विकासक्रमलाई देखाउँछन्।
आज नबिल बैंकका लागि चुनौती पनि कम छैनन्। बैंकिङ क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा तीव्र छ। डिजिटल बैंकिङका कारण ग्राहकको अपेक्षा बढेको छ। साइबर सुरक्षा, खराब कर्जा, जोखिम व्यवस्थापन, नियामकीय अनुपालन, प्रविधिको लागत र वित्तीय समावेशीकरणजस्ता विषय बैंकिङ क्षेत्रका प्रमुख चुनौती हुन्।
त्यसैले आगामी दिनमा नबिलको सफलता केवल शाखा र कारोबारको आकारले होइन, सुरक्षित डिजिटल सेवा, जिम्मेवार कर्जा प्रवाह, ग्राहकको विश्वास, सुशासन र नयाँ प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगले पनि निर्धारण गर्नेछ।
नबिल बैंकको ४२ वर्षको इतिहासलाई हेर्दा नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले तय गरेको लामो परिवर्तनको यात्रा स्पष्ट हुन्छ। सन् १९८४ मा नेपाल अरब बैंकका रूपमा सुरु भएको संस्था आज आधुनिक डिजिटल बैंकिङ, व्यापक शाखा सञ्जाल र विभिन्न वित्तीय सेवासहितको संस्थामा विकसित भएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि नबिललाई १९८४ मा स्थापना भएको पहिलो संयुक्त लगानीको बैंकका रूपमा नेपालको वित्तीय उदारीकरणको महत्वपूर्ण परिणामका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
चार दशकभन्दा बढी समयको यात्रामा नबिलले धेरै आर्थिक, राजनीतिक, प्रविधिगत र सामाजिक परिवर्तन देखेको छ। ती परिवर्तनसँग अनुकूल हुँदै अघि बढ्नु नै यसको इतिहासको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
अब नबिलको अर्को अध्याय डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, वित्तीय समावेशीकरण र दिगो बैंकिङसँग जोडिँदै गएको देखिन्छ। ४२ वर्षअघि सुरु भएको बैंकिङ यात्रा अब केवल शाखा विस्तारको यात्रामा छैन; यो प्रविधि, नवप्रवर्तन र ग्राहक अनुभवको नयाँ युगतर्फ अघि बढिरहेको छ।
यस अर्थमा नबिल बैंकको ४२ वर्षको कथा एउटा बैंकको इतिहास मात्र होइन, नेपालको आधुनिक बैंकिङ विकास र आर्थिक उदारीकरणको एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक दस्तावेज पनि हो।
