बर्लिन, अप्रिल १९४५।
बाहिर सोभियत सेनाका तोपहरू लगातार गर्जिरहेका थिए। जर्मनीको राजधानी बर्लिन चारैतिरबाट घेरिँदै थियो। सडकहरू भग्नावशेषले भरिएका थिए। भवनहरूमा आगो बलिरहेको थियो। हजारौँ नागरिक भूमिगत आश्रयस्थलमा लुकेका थिए। तर बर्लिनको जमिनमुनि एउटा अर्को संसार चलिरहेको थियो। त्यो संसारको केन्द्रमा थिए—एडोल्फ हिटलर।
कुनै समय युरोपको ठूलो भूभाग आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने शक्तिशाली नाजी नेता अब एउटा भूमिगत बंकरमा सीमित भएका थिए। उनका सेनाहरू पछि हटिरहेका थिए। सहयोगीहरू पराजित हुँदै थिए। राजधानी घेरिइसकेको थियो। हिटलरको सपना भनिएको ‘हजार वर्षको जर्मन साम्राज्य’ केही दिनमै समाप्त हुँदै थियो। अप्रिल १९४५ को अन्तिम दिनहरूमा हिटलरले संसारबाट लगभग आफूलाई अलग गरिसकेका थिए। तर उनका लागि अन्तिम ७२ घण्टा कसरी बिते? बंकरभित्र के भयो? उनले आफ्ना सहयोगीलाई के आदेश दिए? उनको विवाह कहिले भयो? उनको मृत्यु कसरी भयो? र उनको मृत्यु भएपछि नाजी शासनको अन्तिम अध्याय कसरी बन्द भयो? यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा हामी दोस्रो विश्वयुद्धको अन्तिम र सबैभन्दा नाटकीय अध्यायमा पुग्छौँ। बर्लिन अब सुरक्षित थिएन सन् १९४५ को सुरुवातमै जर्मनीको अवस्था अत्यन्त कमजोर भइसकेको थियो। सोभियत सेना पूर्वबाट जर्मनीतर्फ अघि बढिरहेको थियो भने पश्चिमी मित्रराष्ट्रहरू पनि जर्मन भूभागभित्र प्रवेश गरिरहेका थिए।
हिटलर भने अझै पनि विजयको सम्भावना देखिरहेका थिए।
उनले नक्सामा सेनाका टुकडीहरू सार्दै आदेश दिइरहेका थिए। तर नक्सामा भएका धेरै सैनिक इकाइहरू वास्तविकतामा या त कमजोर भइसकेका थिए, या पूर्ण रूपमा नष्ट भएका थिए। अप्रिलको मध्यसम्म आइपुग्दा सोभियत सेना बर्लिन नजिक पुगिसकेको थियो। अप्रिल १६ मा सोभियत सेनाले बर्लिनतर्फ ठूलो आक्रमण सुरु गर्यो। अप्रिल २० मा हिटलरको ५६औँ जन्मदिन थियो। तर त्यो जन्मदिन उत्सवको दिन थिएन। बंकरमाथि बम र तोपका आवाज सुनिइरहेका थिए। हिटलरले आफ्ना केही वरिष्ठ अधिकारीसँग भेट गरे। बाहिर युद्ध तीव्र हुँदै थियो। त्यही दिन उनले अन्तिम पटक बंकरबाहिर आएर बर्लिनको रक्षा गरिरहेका केही सैनिक तथा युवाहरूलाई भेटेको विवरण पाइन्छ। त्यसपछि उनी फेरि भूमिगत संसारमै फर्किए। अन्तिम बंकर हिटलर बसेको स्थानलाई सामान्यतया Führerbunker अर्थात् फ्युहरर बंकर भनिन्थ्यो।
यो बर्लिनको सरकारी क्षेत्रअन्तर्गत रहेको भूमिगत संरचना थियो। जमिनमुनि बनेको बंकरमा हिटलरसँगै उनका निजी कर्मचारी, सचिव, चिकित्सक, सुरक्षा अधिकारी र केही अन्य व्यक्तिहरू थिए। बंकरको वातावरण बाहिरको युद्धभन्दा बिल्कुल फरक थिएन। त्यहाँ पनि तनाव थियो। कसैलाई थाहा थिएन अर्को घण्टा के हुन्छ। बाहिर सोभियत सेनाको घेरा साँघुरिँदै थियो। भित्र हिटलर अझै आदेश दिइरहेका थिए। तर अब ती आदेशहरू वास्तविक युद्धक्षेत्रमा कति प्रभावकारी थिए भन्ने प्रश्न उठिसकेको थियो। हिटलरले बर्लिनको रक्षा गर्न आदेश दिए। उनले केही जर्मन सैन्य इकाइलाई प्रतिआक्रमण गर्न निर्देशन दिए। तर वास्तविकता फरक थियो। जर्मनीसँग पर्याप्त सैनिक, इन्धन, हतियार र समय थिएन।
अप्रिल २८ : अन्तिम आशा पनि टुट्दै
अप्रिल २८ सम्म आइपुग्दा बर्लिनमा सोभियत सेनाको दबाब अत्यन्त बढिसकेको थियो। हिटलरलाई एउटा अर्को ठूलो झट्का लाग्यो। इटालीका फासीवादी नेता बेनिटो मुसोलिनीलाई इटालीका प्रतिरोधी समूहले पक्राउ गरी हत्या गरिसकेको खबर बर्लिन पुगेको थियो।मुसोलिनीको शव सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गरिएको थियो। यो समाचारले हिटलरलाई आफ्नो सम्भावित अन्त्यबारे अझ स्पष्ट बनाएको मानिन्छ। त्यही समयमा हिटलरले आफ्नै सैन्य नेतृत्वप्रति पनि अविश्वास गर्न थालेका थिए। उनलाई लागिरहेको थियो कि धेरै अधिकारीहरूले उनको आदेश पालना गरिरहेका छैनन्। बंकरमा तनाव चरम अवस्थामा पुग्दै थियो। बाहिर बर्लिन जलिरहेको थियो। भित्र नाजी शासनको अन्तिम निर्णयहरू हुँदै थिए।
विवाहको निर्णय
अप्रिल २८ को रात र अप्रिल २९ को सुरुवाती घडीमा हिटलरले आफ्नो लामो समयदेखि निकट रहेकी इभा ब्राउनसँग विवाह गरे। युद्धले घेरेको बंकरभित्र एउटा सानो विवाह समारोह भयो। बाहिर तोपहरू चलिरहेका थिए। तर भित्र उनीहरूले विवाह गरे। विवाहपछि हिटलरले आफ्नो राजनीतिक तथा व्यक्तिगत अन्तिम इच्छापत्र तयार गरे। उनले आफूले जर्मनी छाडेर भाग्न नचाहेको स्पष्ट गरे। उनको उद्देश्य आत्मसमर्पण गरेर जीवित पक्राउ पर्नु थिएन। उनी अन्तिम समयसम्म बर्लिनमै बस्ने निर्णयमा थिए।
हिटलरको अन्तिम राजनीतिक इच्छापत्र
अप्रिल २९ मा हिटलरले आफ्नो अन्तिम राजनीतिक इच्छापत्र तयार गरे। यसमा उनले जर्मनीको भविष्यका लागि केही व्यक्तिलाई जिम्मेवारी तोके। उनले जर्मनीले आत्मसमर्पण नगर्नुपर्ने आफ्नो राजनीतिक दृष्टिकोण दोहोर्याए। तर इतिहासको विडम्बना के थियो भने, उनले लेखिरहेको समयमा जर्मनीको सैन्य पराजय लगभग निश्चित भइसकेको थियो। युरोपमा नाजी जर्मनीको शासन अन्त्य हुँदै थियो। अन्तिम दिनमा पनि हिटलरले आफ्नो पराजयको जिम्मेवारी पूर्ण रूपमा स्वीकार नगरेको देखिन्छ। उनले आफ्ना राजनीतिक शत्रु, सैन्य अधिकारी र विभिन्न समूहलाई दोष लगाउने भाषा प्रयोग गरेका थिए। तर बाहिरको वास्तविकता बदल्न सक्ने शक्ति उनीसँग अब थिएन। अप्रिल ३० : अन्तिम बिहान अप्रिल ३०, १९४५। बर्लिनको अवस्था भयावह थियो। सोभियत सेना सरकारी क्षेत्रको नजिक पुगिसकेको थियो। हिटलरले बिहान आफ्नो सैन्य अवस्थाबारे जानकारी लिए। उनीसँग अब धेरै विकल्प थिएनन्। उनले आफ्ना नजिकका व्यक्तिसँग अन्तिम भेटहरू गरे। त्यसपछि हिटलर र इभा ब्राउन निजी कोठातर्फ गए। केही समयपछि उनीहरू मृत अवस्थामा भेटिए। हिटलरले आत्महत्या गरेका थिए। इभा ब्राउनले पनि आत्महत्या गरेकी थिइन्। हिटलरको मृत्युको विवरणबारे युद्धपछि विभिन्न अफवाह र षड्यन्त्र सिद्धान्त फैलिएका थिए। तर उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा उनी अप्रिल ३०, १९४५ मा बर्लिनको फ्युहररबंकरमा आत्महत्या गरेर मरेका थिए भन्ने निष्कर्षलाई इतिहासकारहरूले व्यापक रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
शवको के भयो?
हिटलरको इच्छाअनुसार उनको शरीर शत्रुको हातमा नपरोस् भन्ने उद्देश्य थियो। उनको शव र इभा ब्राउनको शवलाई बंकरबाट बाहिर लगेर चान्सलरीको बगैँचा क्षेत्रमा पेट्रोल प्रयोग गरी जलाइएको विवरण ऐतिहासिक स्रोतहरूमा पाइन्छ। बंकर वरिपरि सोभियत तोपहरू चलिरहेका थिए। त्यही अराजक वातावरणमा नाजी जर्मनीका नेता संसारबाट विदा भए। तर उनको मृत्युले युद्ध तुरुन्तै समाप्त भएन। जर्मनी अझै लडिरहेको थियो।
हिटलर मरेपछि के भयो?
हिटलरको मृत्युपछि उनको राजनीतिक इच्छापत्रअनुसार कार्ल डोनिट्जलाई जर्मनीको राष्ट्रपति तथा नयाँ सरकारको प्रमुखका रूपमा अघि सारियो। तर त्यो सरकारसँग युद्ध जारी राख्ने वास्तविक क्षमता थिएन। बर्लिनको प्रतिरोध केही समयमै समाप्त भयो। मे २ मा बर्लिनका जर्मन सेनाले आत्मसमर्पण गरे। त्यसपछि जर्मनीले पूर्ण सैन्य आत्मसमर्पणतर्फ कदम चाल्यो।मे ७–८, १९४५ मा जर्मनीको आत्मसमर्पण औपचारिक रूपमा स्वीकार गरियो।
युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो।
तर प्रशान्त क्षेत्रमा जापानसँगको युद्ध अझै केही महिना जारी रह्यो। किन हिटलरले आत्मसमर्पण गरेनन्? यो प्रश्न आज पनि इतिहासको चर्चित विषय हो। हिटलरलाई आफ्नो शासनको अन्त्य स्वीकार गर्न कठिन थियो। उनले आफ्नो राजनीतिक विचार र युद्धको लक्ष्यलाई जीवनसँगै जोडिसकेका थिए। उनले जर्मनीको पराजयलाई स्वीकार गर्नुभन्दा मृत्यु रोजे। तर उनको निर्णयको मूल्य जर्मन जनताले धेरै वर्षसम्म तिर्नुपर्यो। युद्धलेजर्मनीलाहिटलरको अन्तिम ७२ घण्टा : बंकरभित्र वास्तवमा के भयो?भग्नावशेषमा परिणत गरिसकेको थियो। शहरहरू ध्वस्त थिए। करोडौँ मानिस युद्धबाट प्रभावित थिए। लाखौँ सैनिक र नागरिकको मृत्यु भइसकेको थियो। युरोपको राजनीतिक नक्सा बदलिएको थियो।
हिटलरको अन्तिम ७२ घण्टाको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना
कुनै समय हिटलरले युरोपको ठूलो भाग नियन्त्रण गरेका थिए। उनको सेनाले पोल्यान्डदेखि फ्रान्ससम्म ठूलो भूभाग कब्जा गरेको थियो। तर अन्तिम दिनमा उनी आफ्नै राजधानीको जमिनमुनि बनेको एउटा बंकरमा सीमित थिए। बाहिर शत्रु सेना थियो। भित्र डर, निराशा र अनिश्चितता। एक समय लाखौँ मानिसलाई आदेश दिने व्यक्ति अब आफ्नै अन्तिम क्षणको निर्णय गर्दै थिए। यही इतिहासको सबैभन्दा ठूलो विडम्बनामध्ये एक हो।
सत्ता शक्तिशाली देखिए पनि त्यो स्थायी हुँदैन।
बंकरमा रहेका मानिसहरूको अवस्था हिटलरको मृत्युको समय बंकरभित्र रहेका सबै मानिसको कथा पनि कम रोचक छैन। कसैले अन्तिमसम्म नाजी शासनप्रति निष्ठा राखे।कसैले भाग्ने प्रयास गरे। कसैले आत्महत्या गरे। कसैले आत्मसमर्पण गरे। केही कर्मचारी र सचिवहरू बंकरबाट बाहिर निस्कन सफल भए। बंकरबाट बाहिर निस्कन खोज्ने धेरै मानिसहरू सोभियत सेनाको नियन्त्रणमा परे वा युद्धको अराजकतामा मारिए। त्यस भूमिगत संरचनाले नाजी शासनको अन्तिम दिनहरूको प्रत्यक्ष साक्षीको काम गर्यो।
एउटा साम्राज्यको अन्त्य हिटलरको मृत्यु केवल एक व्यक्तिको मृत्यु थिएन। यो एउटा शासन प्रणालीको अन्त्यको प्रतीक थियो। नाजी पार्टीको सत्ता समाप्त भयो। जर्मनी विभाजित भयो। बर्लिन पनि विभाजित भयो। युरोपमा नयाँ राजनीतिक व्यवस्था सुरु भयो। तर युद्धको घाउ तुरुन्तै निको भएन। होलोकास्टका पीडितहरूको कथा संसारसामु आउँदै थियो। युद्ध अपराधका अभियुक्तहरूविरुद्ध मुद्दा चलाइयो। न्युरेम्बर्गमा भएका युद्ध अपराधसम्बन्धी मुद्दाहरूले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको विकासमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारे।
इतिहासले हिटलरलाई कसरी सम्झियो?
हिटलरलाई इतिहासले केवल युद्धमा पराजित नेता भनेर सम्झिँदैन।
उनको शासनसँग जोडिएको नस्लीय घृणा, यहुदीविरोधी नीति, अधिनायकवाद, आक्रामक विस्तारवाद र होलोकास्टले उनलाई इतिहासका सबैभन्दा विवादास्पद तथा विनाशकारी राजनीतिक नेतामध्ये एक बनाएको छ। उनको नेतृत्वमा जर्मनीले सुरु गरेको युद्धले विश्वलाई अभूतपूर्व विनाशमा पुर्यायो। युरोपका शहरहरू ध्वस्त भए। लाखौँ सैनिक मारिए। करोडौँ नागरिक प्रभावित भए र मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो नरसंहारमध्ये एक भयो। त्यसैले हिटलरको अन्तिम ७२ घण्टाको कथा केवल एक तानाशाहको मृत्युको कथा होइन।
यो असीमित राजनीतिक शक्ति, अन्धराष्ट्रवाद र युद्धको अन्तिम परिणामको कथा हो।बंकरको मौनता र इतिहासको आवाज कल्पना गरौँ— अप्रिल ३० को साँझ। बर्लिनमा अझै गोली चलिरहेको छ। आकाशमा धुवाँ छ। सडकमा भग्नावशेष छन्। तर भूमिगत बंकरभित्र एउटा युग समाप्त भइसकेको छ। केही दिनअघिसम्म जसको आदेशले लाखौँ मानिसको जीवन प्रभावित हुन्थ्यो, त्यो व्यक्ति अब जीवित छैन। बाहिर संसारलाई अझै थाहा छैन कि इतिहासको सबैभन्दा ठूलो युद्धमध्ये एकको एउटा निर्णायक अध्याय समाप्त भइसकेको छ।केही दिनपछि नाजी जर्मनीले आत्मसमर्पण गर्छ। युरोपमा युद्ध समाप्त हुन्छ। तर युद्धको सम्झना समाप्त हुँदैन। आज बर्लिनका ती भग्नावशेषहरू धेरै हदसम्म नयाँ शहरले ढाकिसकेको छ। तर इतिहासका पानामा त्यो भूमिगत बंकर अझै एउटा प्रतीक बनेर बाँचेको छ।
एक समय संसार जित्ने सपना देख्ने शासन अन्ततः आफ्नै राजधानीको जमिनमुनि अन्त्य भयो। हिटलरको अन्तिम ७२ घण्टाले एउटा कठोर सत्य सम्झाउँछ ।
शक्ति स्थायी हुँदैन। युद्धको विजय पनि अन्तिम हुँदैन। तर युद्धले छोडेको पीडा पुस्तौँसम्म बाँच्छ। त्यसैले इतिहासको यो अध्याय पढ्नुको उद्देश्य हिटलरको अन्तिम क्षणबारे जिज्ञासा मात्र पूरा गर्नु होइन। कसरी एउटा समाज घृणा, प्रचार, अधिनायकवाद र युद्धको बाटोमा पुग्न सक्छ भन्ने बुझ्नु, ताकि भविष्यमा त्यही इतिहास दोहोरिन नपरोस्। समाजले इतिहासलाई बिर्सियो भने इतिहास फेरि दोहोरिन सक्छ।
र बर्लिनको त्यो बंकर आज पनि संसारलाई मौन रूपमा यही प्रश्न सोधिरहेको छ ।
अन्ततः युद्ध जित्ने को हो—शक्ति कि मानवता?
-1786674757.jpg)
-1786673203.jpeg)
