काठमाडौं । इतिहासका केही दिनहरू यस्ता हुन्छन्, जसले संसारको दिशा नै बदलिदिन्छन्। कुनै दिन एउटा गोली चल्छ, कुनै देशले अर्को देशमाथि युद्ध घोषणा गर्छ, लाखौँ मानिस घर छाड्न बाध्य हुन्छन् र केही वर्षमै संसारको नक्सा बदलिन्छ। विश्वयुद्ध पनि त्यस्तै इतिहासको एउटा भयावह अध्याय हो—जहाँ शक्ति, साम्राज्य, राष्ट्रवाद, बदला, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र राजनीतिक महत्वाकांक्षाले मानवतालाई दुई पटक विशाल युद्धको भुमरीमा धकेल्यो।
बीसौँ शताब्दीको पहिलो आधा विश्वका लागि असाधारण उथलपुथलको समय थियो। पहिलो विश्वयुद्धले पुरानो विश्वव्यवस्था भत्कायो भने दोस्रो विश्वयुद्धले त्यसलाई अझ गहिरो रूपमा परिवर्तन गरिदियो। करोडौँ मानिसको ज्यान गयो, शहरहरू भग्नावशेषमा परिणत भए, लाखौँ परिवार विस्थापित भए र मानव इतिहासकै सबैभन्दा भयानक नरसंहारमध्ये एक—होलोकास्ट—घट्यो। तर विश्वयुद्ध केवल युद्धभूमिमा लडिएका सैनिकहरूको कथा होइन। यो एउटा आमाको कथा पनि हो, जसले आफ्नो छोरालाई युद्धमा पठाएर वर्षौँसम्म उसको खबर कुरिरही। यो एउटा बालकको कथा हो, जसले बमको आवाजबीच बाल्यकाल बितायो। यो एउटा किसानको कथा हो, जसको खेत युद्धका कारण उजाड भयो। र यो ती मानिसहरूको कथा पनि हो, जसले युद्धको अन्धकारबीच शान्तिको सपना देखिरहे।
पहिलो विश्वयुद्ध: एउटा गोलीबाट सुरु भएको आगो
सन् १९१४ को युरोप बाहिरबाट हेर्दा आधुनिकता र समृद्धिको बाटोमा अघि बढिरहेको थियो। रेल दौडिरहेका थिए, उद्योगहरू फस्टाइरहेका थिए, विज्ञानले नयाँ–नयाँ आविष्कार गरिरहेको थियो। तर त्यस चम्किलो सतहभित्र राष्ट्रहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा चलिरहेको थियो। युरोपका शक्तिशाली देशहरू दुई ठूला सैन्य समूहमा विभाजित थिए। एकातिर जर्मनी, अस्ट्रिया–हंगेरी र उनीहरूका सहयोगी थिए भने अर्कोतिर बेलायत, फ्रान्स, रुस लगायतका शक्ति थिए। साम्राज्य विस्तार, सैन्य शक्ति बढाउने होड र राष्ट्रवादी भावना तीव्र हुँदै गइरहेको थियो। त्यही तनावपूर्ण वातावरणमा सन् १९१४ जुन २८ मा अस्ट्रिया–हंगेरीका युवराज आर्कड्युक फ्रान्ज फर्डिनान्ड र उनकी पत्नी सोफीको सारायेभोमा हत्या भयो। एउटा हत्या। तर त्यसको प्रतिध्वनि सम्पूर्ण युरोपमा सुनियो। अस्ट्रिया–हंगेरीले सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। त्यसपछि गठबन्धन सक्रिय हुन थाले। रुस सर्बियाको पक्षमा उभियो। जर्मनीले रुसविरुद्ध युद्ध गर्यो। फ्रान्स र बेलायत पनि युद्धमा प्रवेश गरे।केही हप्ताभित्रै एउटा क्षेत्रीय विवाद विश्वव्यापी युद्धमा परिणत भयो। सैनिकहरू रेलमा चढेर युद्धभूमितर्फ जान थाले। कतिपय सैनिकका अनुहारमा उत्साह थियो। उनीहरूलाई युद्ध छोटो हुने र चाँडै घर फर्कने विश्वास थियो। तर उनीहरूलाई थाहा थिएन—उनीहरू इतिहासकै सबैभन्दा लामो र विनाशकारी युद्धमध्ये एकतर्फ जाँदैछन्।
खाडलभित्रको जीवन
पहिलो विश्वयुद्धको सबैभन्दा परिचित दृश्यमध्ये एक थियो—ट्रेन्च अर्थात् युद्धखाडल। सैनिकहरू महिनौँसम्म हिलो, चिसो, पानी र रोगसँग जुध्दै जमिनमुनिका खाडलमा बस्न बाध्य हुन्थे। अगाडि शत्रुको खाडल हुन्थ्यो। बीचमा ‘नो म्यान्स ल्यान्ड’ भनिने खुला क्षेत्र।त्यहाँ केही मिटर जमिनका लागि हजारौँ मानिसले ज्यान गुमाए। मेसिनगन, तोप, विषालु ग्यास र नयाँ सैन्य प्रविधिले युद्धलाई पहिलेभन्दा धेरै घातक बनायो। युद्धमा ट्यांक र विमानको प्रयोग पनि बढ्दै गयो। सैनिकका लागि युद्ध केवल गोली र बमको सामना गर्नु थिएन। उनीहरूका लागि युद्ध भोक, रोग, थकान, डर र मृत्युको निरन्तर प्रतीक्षा थियो। घरमा भने अर्को युद्ध चलिरहेको थियो। महिलाहरू कारखानामा काम गर्न थाले। खेतमा पुरुषको अभाव पूरा गर्न महिलाहरू अघि सरे। खाद्यान्नको अभाव बढ्यो। शहरहरूमा लामो लाइन लाग्न थाले। युद्धले सैनिक र नागरिकबीचको दूरी मेटाउँदै थियो।
युद्धको अन्त्य र अधुरो शान्ति
चार वर्षसम्म चलेको पहिलो विश्वयुद्ध अन्ततः सन् १९१८ मा समाप्त भयो। लाखौँ सैनिक र नागरिकको ज्यान गइसकेको थियो। साम्राज्यहरू ढले। अस्ट्रिया–हंगेरी साम्राज्य विघटन भयो। ओटोमन साम्राज्य कमजोर हुँदै गयो। जर्मनीमा राजनीतिक संकट उत्पन्न भयो। युरोपको पुरानो शक्ति सन्तुलन परिवर्तन भयो। सन् १९१९ मा भर्सायको सन्धि भयो। जर्मनीमाथि कठोर आर्थिक र राजनीतिक शर्तहरू लगाइयो। शान्तिको सम्झौता भयो। तर धेरै इतिहासकारका दृष्टिमा त्यो शान्ति पूर्ण थिएन। जर्मनीमा अपमान र असन्तुष्टिको भावना बढ्दै गयो। आर्थिक संकट र बेरोजगारीले जनजीवन कठिन बनायो। यही असन्तुष्ट वातावरणमा एक राजनीतिक व्यक्तित्व तीव्र गतिमा अघि बढ्यो—एडोल्फ हिटलर।
दोस्रो विश्वयुद्ध: फेरि उठेको आगो
पहिलो विश्वयुद्ध समाप्त भएको दुई दशक पनि पूरा भएको थिएन। संसार फेरि तनावमा फस्न थाल्यो। जर्मनीमा हिटलर र नाजी पार्टीको उदय भयो। हिटलरले जर्मनीलाई फेरि शक्तिशाली बनाउने, भर्साय सन्धिका शर्त हटाउने र जर्मन विस्तार गर्ने वाचा गरे। आर्थिक संकट र राजनीतिक अस्थिरताले उनलाई जनसमर्थन प्राप्त गर्न सहयोग गर्यो। हिटलरको नेतृत्वमा जर्मनीले सैन्य शक्ति बढाउन थाल्यो। उसले छिमेकी भूभागमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्यो। युरोपका अन्य शक्तिहरूले सुरुमा उसको विस्तार रोक्न निर्णायक कदम चाल्न सकेनन्। अन्ततः सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्यो। दुई दिनपछि बेलायत र फ्रान्सले जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा गरे।दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भयो।
युद्धको विस्तार
जर्मन सेनाले अत्यन्त तीव्र गतिमा आक्रमण गर्ने रणनीति अपनायो, जसलाई ‘ब्लिट्जक्रिग’ अर्थात् बिजुली युद्ध भनिन्थ्यो। ट्यांक, विमान र पैदल सेनाको समन्वयबाट जर्मनीले छोटो समयमा ठूलो भूभाग कब्जा गर्यो।पोल्यान्डपछि पश्चिमी युरोपका केही देशहरू पनि जर्मन आक्रमणको चपेटामा परे। फ्रान्स पराजित भयो। तर बेलायतले आत्मसमर्पण गरेन। सन् १९४० मा जर्मन विमानहरूले बेलायतमाथि व्यापक हवाई आक्रमण गरे। रातको समयमा शहरहरूमा बम खस्न थाले। घरहरू भत्किए। सडकहरू ध्वस्त भए। लन्डनका भूमिगत रेल स्टेसनहरू मानिसका लागि अस्थायी आश्रय बन्न पुगे। बाहिर बम खसिरहेको थियो।भित्र मानिसहरू आफ्ना परिवारलाई अँगालेर बिहान हुने प्रतीक्षा गरिरहेका थिए। युद्धको त्यो दृश्यले एउटा सत्य देखायो—युद्धमा कुनै पनि शहर सुरक्षित रहँदैन।
पूर्वी मोर्चा: इतिहासकै ठूलो युद्धभूमि
सन् १९४१ मा हिटलरले सोभियत संघमाथि आक्रमण गर्यो। यहीँबाट युद्धले अर्को भयानक रूप लियो। पूर्वी मोर्चामा जर्मन र सोभियत सेनाबीच विशाल युद्ध भयो। लाखौँ सैनिक र नागरिक मारिए। शहरहरू घेराबन्दीमा परे। खाद्यान्नको अभाव भयो। लेनिनग्राडको घेराबन्दी मानव इतिहासकै सबैभन्दा पीडादायी घटनामध्ये एक बन्यो। मानिसहरू भोक र चिसोसँग लडिरहेका थिए। तर युद्धको निर्णायक मोड स्टालिनग्राडमा आयो। सहरका लागि भएको युद्ध अत्यन्त क्रूर थियो। घर–घरमा लडाइँ भयो। सडकहरू भग्नावशेषमा परिणत भए। अन्ततः जर्मन सेना ठूलो पराजयमा पर्यो। स्टालिनग्राडपछि युद्धको दिशा बदलिन थाल्यो।
प्रशान्त महासागरमा नयाँ मोर्चा
युद्ध युरोपमा मात्र सीमित थिएन। एसियामा जापान आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरिरहेको थियो। चीनसँगको युद्ध चलिरहेको थियो। सन् १९४१ डिसेम्बर ७ मा जापानले अमेरिकी नौसैनिक आधार पर्ल हार्बरमाथि आक्रमण गर्यो। अमेरिका दोस्रो विश्वयुद्धमा प्रवेश गर्यो। अब युद्ध वास्तवमै विश्वव्यापी बन्यो। प्रशान्त महासागरका टापुहरूमा अमेरिकी र जापानी सेनाबीच भीषण युद्ध भयो। समुद्र, आकाश र जमिन—तीनै क्षेत्रमा संघर्ष भयो। अमेरिकाको औद्योगिक शक्ति युद्धमा ठूलो रूपमा प्रयोग भयो। विमान, जहाज, ट्यांक, हतियार र सैनिक सामग्रीको विशाल उत्पादन हुन थाल्यो। युद्धको शक्ति सन्तुलन बिस्तारै मित्रराष्ट्रहरूको पक्षमा जान थाल्यो।
होलोकास्ट: मानवताको कालो अध्याय
दोस्रो विश्वयुद्धको सबैभन्दा भयावह पक्षमध्ये एक थियो—होलोकास्ट। नाजी शासनले यहुदी समुदायलाई लक्षित गर्दै व्यवस्थित रूपमा उत्पीडन, निर्वासन र हत्या गर्यो। यहुदीहरूलाई मात्र होइन, अन्य धेरै समूहका मानिसहरू पनि नाजी उत्पीडन र हिंसाको शिकार भए।मानिसहरूलाई घरबाट निकालेर रेलमार्फत बन्दी शिविरतर्फ लगिन्थ्यो। परिवार छुट्टिन्थे। बच्चाहरू आमाबुबाबाट अलग हुन्थे।धेरैमानिसले कहिल्यै आफ्नो घर फर्कन पाएनन्। लाखौँ मानिसको हत्या भयो। होलोकास्टले संसारलाई एउटा भयानक पाठ दियो—जब घृणालाई राज्यको शक्ति, प्रचार र संगठित हिंसासँग जोडिन्छ, त्यसले मानवतालाई कति गहिरो अन्धकारमा धकेल्न सक्छ। आज पनि होलोकास्ट विश्वका लागि चेतावनी हो।
युद्धको अन्तिम चरण
सन् १९४४ मा मित्रराष्ट्रहरूले फ्रान्समा ठूलो सैन्य अभियान सुरु गरे। नर्मन्डीमा भएको अवतरणले पश्चिमी युरोपमा जर्मनीविरुद्ध निर्णायक मोर्चा खोल्यो। मित्रराष्ट्रहरू पश्चिमबाट अघि बढिरहेका थिए। सोभियत सेना पूर्वबाट जर्मनीतर्फ बढिरहेको थियो। जर्मनी चारैतिरबाट घेरिँदै थियो। सन् १९४५ मा बर्लिनमा अन्तिम युद्ध सुरु भयो। हिटलरले आफ्नो भूमिगत बंकरमा अन्तिम दिन बितायो। अन्ततः जर्मनीले आत्मसमर्पण गर्यो। युरोपमा युद्ध समाप्त भयो। तर प्रशान्त क्षेत्रमा युद्ध अझै जारी थियो।
हिरोसिमा र नागासाकी
अगस्ट १९४५ मानव इतिहासले विज्ञानको अर्को भयावह रूप देख्यो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले जापानका दुई शहर—हिरोसिमा र नागासाकी—माथि आणविक बम खसाल्यो। क्षणभरमै शहरहरू विनाश भए। हजारौँ मानिस तत्काल मारिए। त्यसपछिका वर्षहरूमा विकिरणका कारण थप मानिसले ज्यान गुमाए र स्वास्थ्य समस्या भोगे। जापानले अन्ततः आत्मसमर्पण गर्यो।दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भयो।तर संसारले जितको उत्सवसँगै विनाशको मूल्य पनि गन्नुपर्यो।
युद्धपछि बनेको नयाँ संसार
दुई विश्वयुद्धले विश्वको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचना बदलिदियो। युरोप कमजोर भयो। अमेरिका र सोभियत संघ दुई प्रमुख विश्वशक्ति बने। उनीहरूबीच प्रत्यक्ष युद्ध भएन, तर विश्व दुई राजनीतिक ध्रुवमा विभाजित भयो। यसैबाट शीतयुद्धको सुरुवात भयो। दोस्रो विश्वयुद्धपछि संयुक्त राष्ट्रसंघ स्थापना भयो। यसको मूल उद्देश्य भविष्यमा यस्तै विश्वव्यापी युद्ध रोक्नु र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई बलियो बनाउनु थियो। मानव अधिकारको अवधारणा पनि अझ बलियो हुँदै गयो। उपनिवेशवादविरुद्धका आन्दोलन तीव्र भए। एसिया र अफ्रिकाका धेरै देशले क्रमशः स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न थाले। नेपाल प्रत्यक्ष रूपमा विश्वयुद्धको मुख्य रणभूमि बनेन। तर नेपाली युवाहरू ब्रिटिस भारतीय सेनामा भर्ती भएर विभिन्न मोर्चामा लडे। गोर्खा सैनिकहरूको बहादुरी विश्वका विभिन्न युद्धभूमिमा चर्चित भयो। यसरी विश्वयुद्धको प्रभाव नेपालसम्म पनि आइपुगेको थियो।
युद्धले सिकाएको पाठ
विश्वयुद्ध समाप्त भएको दशकौँ बितिसकेको छ। तर यसको प्रश्न अझै बाँकी छ। मानिस किन युद्ध गर्छ? शक्ति किन यति महत्वपूर्ण हुन्छ? राष्ट्रवाद कहिले गौरवबाट घृणामा परिणत हुन्छ? राजनीतिक महत्वाकांक्षा कहिले मानव जीवनभन्दा ठूलो बन्न पुग्छ? इतिहासले यी प्रश्नको सरल उत्तर दिँदैन। तर विश्वयुद्धले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा सिकाएको छ—युद्ध सुरु गर्न केही नेताको निर्णय पर्याप्त हुन सक्छ, तर त्यसको मूल्य पुस्तौँले तिर्नुपर्छ। एक नेताले युद्ध घोषणा गर्छ। सैनिक मोर्चामा जान्छ। तर गोलीले केवल सैनिकलाई मात्र मार्दैन। त्यसले परिवारको भविष्य बदल्छ। शहरको अर्थतन्त्र बदल्छ। बालबालिकाको बाल्यकाल खोस्छ। समाजको मानसिकता बदल्छ। कहिलेकाहीँ त एउटा पुस्ताको सपना नै समाप्त हुन्छ।
कल्पना गरौँ—दोस्रो विश्वयुद्ध सकिएको केही समयपछि एउटा सानो युरोपेली गाउँ।
युद्धले ध्वस्त पारेको घरको भग्नावशेषबीच एक वृद्ध मानिस उभिएको छ।उसको हातमा पुरानो तस्वीर छ। तस्वीरमा उसको परिवार छ। तर तस्वीरमा देखिएका धेरै अनुहार अब संसारमा छैनन्।उसले वरिपरि हेर्छ। भत्किएका भवन। खाली सडक। धुवाँले कालो भएको आकाश। तर टाढा एउटा बालक खेलिरहेको छ। बालकलाई युद्धको इतिहास थाहा छैन। उसलाई थाहा छैन कि केही वर्षअघि यही ठाउँमा बम खसेका थिए। उसलाई केवल खेल्न मन छ। त्यही बालक सायद भविष्य हो।
विश्वयुद्धको सबैभन्दा ठूलो पाठ पनि यही हो—मानव सभ्यताको वास्तविक विजय अर्को देशलाई पराजित गर्नु होइन; अर्को पुस्तालाई युद्धबाट जोगाउनु हो। पहिलो विश्वयुद्धले संसारलाई चेतावनी दियो। दोस्रो विश्वयुद्धले त्यो चेतावनीको मूल्य अझ ठूलो बनाएर देखायो।
आज विश्वमा फेरि विभिन्न ठाउँमा तनाव, युद्ध र द्वन्द्व देखिन्छन्। त्यसैले विश्वयुद्धको इतिहास केवल पुरानो कथा होइन। यो वर्तमान र भविष्यका लागि चेतावनी हो। इतिहास पढ्नुको अर्थ केवल मिति सम्झनु होइन। इतिहास पढ्नु भनेको विगतका गल्तीबाट भविष्य जोगाउनु हो। विश्वयुद्धको कथा अन्ततः हतियारको कथा होइन।
के हामीले विगतबाट साँच्चै सिकेका छौँ?
-1786674757.jpg)
-1786673203.jpeg)
