नेपालको आधुनिक आर्थिक इतिहासको अध्ययन गर्दा एउटा संस्थाको नाम
स्वतः अग्रपङ्क्तिमा आउँछ नेपाल बैंक लिमिटेड। यो केवल नेपालको पहिलो वाणिज्य बैंक मात्र होइन, मुलुकमा औपचारिक बैंकिङ प्रणालीको जग बसाल्ने ऐतिहासिक संस्था पनि हो। आज नेपालमा दर्जनौँ वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, वित्त कम्पनी, लघुवित्त संस्था तथा डिजिटल वित्तीय सेवा सञ्चालनमा रहे पनि तिनको सुरुवाती आधार नेपाल बैंक लिमिटेडबाटै बनेको हो।
नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० गते (१५ नोभेम्बर १९३७) भएको थियो। त्यसबेला नेपालमा कुनै पनि औपचारिक बैंक थिएन। आर्थिक कारोबार मुख्यत साहुमहाजन, व्यापारी तथा परम्परागत ऋण प्रणालीमार्फत सञ्चालन हुने गर्थ्यो। सुरक्षित निक्षेप, व्यवस्थित कर्जा प्रवाह, चेक प्रणाली वा बैंकिङ संस्कृतिको कुनै औपचारिक आधार थिएन। यही शून्यतालाई अन्त्य गर्दै नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना भयो, जसले नेपालको आर्थिक इतिहासलाई नयाँ मोड दियो।
नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना तत्कालीन नेपाल बैंक ऐन, १९३७ अन्तर्गत गरिएको थियो। यो सरकार र निजी क्षेत्रको संयुक्त लगानी (Joint Venture) अवधारणामा स्थापना भएको नेपालको पहिलो संस्था थियो। प्रारम्भिक अधिकृत पुँजी एक करोड रुपैयाँ, जारी पुँजी २५ लाख रुपैयाँ तथा चुक्ता पुँजी ८ लाख ४२ हजार रुपैयाँ थियो। सुरुमा सरकार र निजी क्षेत्रको संयुक्त स्वामित्व रहेको यस बैंकमा जम्मा १० जना शेयरधनी थिए। त्यतिबेला सर्वसाधारणलाई बैंकमा लगानी गर्न प्रेरित गर्नु नै ठूलो चुनौती थियो।
नेपाल बैंक लिमिटेडको उद्घाटन तत्कालीन राजा त्रिभुवन वीर विक्रम शाहले गरेका थिए। उद्घाटन समारोहमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर जंगबहादुर राणाले बैंकको स्थापना राष्ट्रको आर्थिक विकासका लागि ऐतिहासिक कदम भएको बताएका थिए। उनले नेपालमा बैंक स्थापना हुन नसकेको अवस्थाको अन्त्य भएको र यस संस्थाले देशको आर्थिक उन्नतिमा नयाँ युगको सुरुवात गर्ने विश्वास व्यक्त गरेका थिए।
बैंक सञ्चालनको पहिलो वर्ष नै यसले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्यो। पहिलो आर्थिक वर्षमा बैंकले करिब १७ लाख रुपैयाँभन्दा बढी निक्षेप संकलन गर्यो भने करिब १९ लाख ८५ हजार रुपैयाँ बराबर कर्जा प्रवाह गर्यो। त्यो समयको नेपालको आर्थिक अवस्था हेर्दा यी तथ्याङ्कहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छन्। यसले जनविश्वास विस्तार गर्दै औपचारिक बैंकिङ प्रणालीप्रति आकर्षण बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
नेपाल बैंक लिमिटेडले केवल निक्षेप संकलन र कर्जा प्रवाह मात्रै गरेन, यसले नेपाली समाजमा बचत गर्ने बानी विकास गरायो। बैंकमा पैसा सुरक्षित राख्ने संस्कृतिको सुरुवात, चेकमार्फत भुक्तानी गर्ने अभ्यास, व्यापारिक कारोबारलाई औपचारिक बनाउने प्रक्रिया तथा पूँजी परिचालनको आधुनिक अवधारणालाई नेपालमा स्थापित गर्ने श्रेय पनि यही संस्थालाई जान्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना हुनुभन्दा अगाडि मुलुकको बैंकिङ कारोबारको प्रमुख जिम्मेवारी नेपाल बैंक लिमिटेडले नै वहन गरेको थियो। त्यसबेला यसले सरकारका आर्थिक कारोबार, व्यापारिक भुक्तानी, विदेशी विनिमयसम्बन्धी प्रारम्भिक कार्य तथा वित्तीय व्यवस्थापनका अनेक जिम्मेवारी निर्वाह गरेको थियो। १९५६ मा नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भएपछि मात्रै केन्द्रीय बैंक र वाणिज्य बैंकबीचको जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा विभाजन भयो।
नेपालको औद्योगिकीकरण, व्यापार विस्तार तथा निजी क्षेत्रको विकासमा नेपाल बैंक लिमिटेडको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। प्रारम्भिक चरणमा यसले कृषि, व्यापार, उद्योग तथा साना उद्यमलाई कर्जा उपलब्ध गराएर उत्पादनमूलक अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान पुर्यायो। धेरै उद्योग, व्यापारिक प्रतिष्ठान तथा व्यवसायिक घरानाहरूले आफ्नो प्रारम्भिक वित्तीय आधार यही बैंकबाट प्राप्त गरेका थिए।
नेपाल बैंक लिमिटेडको इतिहास केवल सफलताको यात्रा भने थिएन। प्रारम्भिक पाँच दशकलाई बैंकको स्वर्णिम काल मानिए पनि त्यसपछि कमजोर कर्जा व्यवस्थापन, संस्थागत सुशासनको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप तथा बढ्दो निष्क्रिय कर्जाका कारण बैंकले गम्भीर चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्यो। २०४६ सालपछि विशेषगरी २०५० को दशकमा बैंकको वित्तीय अवस्था कमजोर बन्दै गयो र अन्ततः व्यापक सुधार कार्यक्रम लागू गर्नुपर्ने अवस्था आयो।
तर यही कठिन समय नेपाल बैंक लिमिटेडका लागि पुनर्जागरणको आधार पनि बन्यो। सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी संस्थाहरूको सहकार्यमा संस्थागत सुधार, सुशासन, जोखिम व्यवस्थापन, मानव स्रोत विकास तथा आधुनिक बैंकिङ प्रणाली लागू गर्ने दीर्घकालीन कार्यक्रम अघि बढाइयो। यही सुधार कार्यक्रमले नेपाल बैंकलाई पुनः प्रतिस्पर्धी, सक्षम र विश्वासिलो संस्थाका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
औपचारिक वित्तीय प्रणालीदेखि डिजिटल रूपान्तरणसम्मको ऐतिहासिक यात्रा
वि.सं. २०४० को दशकसम्म आइपुग्दा नेपाल बैंक लिमिटेड देशकै सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली वित्तीय संस्थाका रूपमा स्थापित भइसकेको थियो। मुलुकका प्रमुख सहरहरूमा शाखा विस्तार, सरकारी कारोबारको व्यवस्थापन, व्यापारिक समुदायलाई कर्जा प्रवाह तथा सर्वसाधारणमा बैंकिङ पहुँच विस्तार गर्ने कार्यमा यसले अग्रणी भूमिका निर्वाह गरिरहेको थियो। नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना (वि.सं. २०१३/सन् १९५६) पछि पनि नेपाल बैंकले वाणिज्य बैंकको हैसियतमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्यो र वित्तीय प्रणालीको विस्तारमा महत्त्वपूर्ण योगदान दियो।
तर, समयसँगै संस्थागत चुनौतीहरू पनि बढ्न थाले। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि वित्तीय क्षेत्र खुला हुँदै गयो। निजी क्षेत्रका नयाँ वाणिज्य बैंकहरू स्थापना भए। प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गयो। यही अवधिमा नेपाल बैंक लिमिटेडभित्र कमजोर कर्जा मूल्याङ्कन, जोखिम व्यवस्थापनको अभाव, आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली कमजोर हुनु, राजनीतिक प्रभाव तथा संस्थागत सुशासनमा देखिएका कमजोरीका कारण निष्क्रिय कर्जा (Non-Performing Loan) उल्लेखनीय रूपमा बढ्न पुग्यो। फलस्वरूप बैंकको वित्तीय स्वास्थ्य गम्भीर दबाबमा पर्यो।
वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रम : पुनर्जागरणको सुरुवात
वि.सं. २०५८–२०५९ तिर नेपाल सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक तथा अन्तर्राष्ट्रिय विकास साझेदारहरूको सहकार्यमा नेपाल बैंक लिमिटेडमा व्यापक Financial Sector Reform Program (FSRP) लागू गरियो। यसको उद्देश्य बैंकलाई सम्भावित वित्तीय संकटबाट जोगाउँदै पुनः सक्षम र प्रतिस्पर्धी संस्था बनाउनु थियो।
यस सुधार कार्यक्रमअन्तर्गत धेरै महत्त्वपूर्ण कदम चालिए
निष्क्रिय कर्जाको व्यवस्थापन
कर्जा वर्गीकरण प्रणाली सुधार
जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली स्थापना
आन्तरिक लेखापरीक्षण सुदृढीकरण
मानव स्रोत व्यवस्थापन सुधार
सूचना प्रविधिमा लगानी
संस्थागत सुशासन सुदृढीकरण
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ अभ्यास (Best Practices) को कार्यान्वयन
यी सुधारहरूले बैंकको संरचनागत रूपान्तरणमा निर्णायक भूमिका खेले।
डिजिटल बैंकिङतर्फको रूपान्तरण
सुधार कार्यक्रमपछि नेपाल बैंक लिमिटेडले परम्परागत बैंकिङ प्रणालीबाट आधुनिक डिजिटल बैंकिङतर्फ तीव्र गति लियो।
बैंकले क्रमश Core Banking System (CBS) ,ATM सेवा , Any Branch Banking Internet Banking ,Mobile Banking ,QR Payment,Debit Card,Remittance, Integration Online Account Opening Digital Fund Transfer.
जस्ता आधुनिक सेवा विस्तार गर्दै ग्राहकलाई समयअनुकूल बैंकिङ सुविधा उपलब्ध गराउन सफल भयो। आज बैंकले देशभर फैलिएको शाखा सञ्जालसँगै डिजिटल माध्यमबाट पनि लाखौँ ग्राहकलाई सेवा प्रदान गरिरहेको छ।
नेपालभर वित्तीय पहुँच विस्तार
नेपाल बैंक लिमिटेडको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको भौगोलिक पहुँच हो। निजी बैंकहरू नपुगेका धेरै दुर्गम जिल्लामा समेत नेपाल बैंकले शाखा सञ्चालन गरेर वित्तीय समावेशीकरणलाई गति दिएको छ।
कृषक, साना उद्यमी, सरकारी कर्मचारी, ज्येष्ठ नागरिक, विद्यार्थी, वैदेशिक रोजगारमा रहेका नेपालीका परिवार, सबै वर्गलाई औपचारिक बैंकिङ सेवामा जोड्ने कार्यमा नेपाल बैंकको भूमिका ऐतिहासिक मानिन्छ।
वित्तीय समावेशीकरण (Financial Inclusion) आज नेपालको आर्थिक नीतिको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ भने त्यसको प्रारम्भिक जग निर्माण गर्ने संस्थामध्ये नेपाल बैंक अग्रणी रहेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
नेपाल बैंक लिमिटेडका प्रमुख उपलब्धिहरू
नेपाल बैंक लिमिटेडको करिब नौ दशक लामो यात्रामा केही ऐतिहासिक उपलब्धिहरू विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन् ।
नेपालको पहिलो वाणिज्य बैंकको स्थापना ।
देशमा औपचारिक बैंकिङ संस्कृतिको सुरुवात ।
बचत गर्ने संस्कृतिको विकास ।
चेक प्रणालीको प्रयोग विस्तार ।
व्यापारिक वित्तीय कारोबारलाई संस्थागत बनाउने भूमिका ।
उद्योग तथा व्यापार क्षेत्रको प्रारम्भिक वित्तीय साझेदार ।
नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना अघिसम्म राष्ट्रिय बैंकिङ जिम्मेवारी निर्वाह ।
सरकारी कारोबार सञ्चालनमा दीर्घकालीन योगदान ।
वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रममार्फत सफल संस्थागत पुनर्जीवन ।
डिजिटल बैंकिङ सेवाको विस्तार ।
ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा बैंकिङ पहुँच वृद्धि ।
वित्तीय समावेशीकरणमा अग्रणी योगदान ।
आधुनिक सूचना प्रविधिमा आधारित बैंकिङ प्रणालीको विकास ।
ग्राहक विश्वास पुनःस्थापना गर्दै स्थिर सार्वजनिक वाणिज्य बैंकका रूपमा निरन्तर सेवा
नेपाल बैंक लिमिटेडका पछिल्ला वार्षिक प्रतिवेदनहरूले संस्थागत सुधार, डिजिटल पूर्वाधार, जोखिम व्यवस्थापन तथा सेवा विस्तारलाई निरन्तर प्राथमिकतामा राखिएको देखाउँछन्।
नेपाल बैंक लिमिटेडको इतिहास कुनै एउटा वित्तीय संस्थाको विकासगाथा मात्र होइन, यो नेपालको आधुनिक अर्थतन्त्र निर्माणको इतिहास पनि हो। सन् १९३७ (वि.सं. १९९४) मा स्थापना भएको यस बैंकले औपचारिक बैंकिङ सेवाको सुरुवात गरेर आर्थिक कारोबारलाई संस्थागत बनायो। आज करिब नौ दशकपछि पनि नेपाल बैंक लिमिटेडले सार्वजनिक विश्वास, संस्थागत स्थायित्व र राष्ट्रिय विकासप्रतिको प्रतिबद्धतालाई कायम राख्दै आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
१९३७–२०२६ : नेपाल बैंक लिमिटेडको प्रमुख कालक्रम Timeline १९३७
(वि.सं. १९९४)
नेपाल बैंक लिमिटेडको स्थापना।
राजा त्रिभुवनबाट औपचारिक उद्घाटन।
नेपालमा आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको प्रारम्भ।
१९४०–१९५० को दशक
निक्षेप संकलन र कर्जा प्रवाह विस्तार।
व्यापारिक तथा औद्योगिक क्षेत्रलाई संस्थागत वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउन थालियो।
१९५६ नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भएपछि केन्द्रीय बैंक र वाणिज्य बैंकको भूमिका स्पष्ट रूपमा विभाजन भयो।
१९६०–१९८० देशका विभिन्न जिल्लामा शाखा विस्तार।
सरकारी कारोबार, व्यापार वित्त तथा बचत संस्कृतिको विस्तारमा अग्रणी भूमिका।
१९९० को दशक
निजी वाणिज्य बैंकहरूको आगमनसँग प्रतिस्पर्धा बढ्यो।
व्यवस्थापन र कर्जा गुणस्तरसम्बन्धी चुनौतीहरू देखिन थाले।
२००२–२००६
वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रम (Financial Sector Reform Program) कार्यान्वयन।
संस्थागत पुनर्संरचना, जोखिम व्यवस्थापन र सुशासन सुधार।
२०१०–२०२० Core Banking System, ATM, Internet Banking, Mobile Banking लगायत आधुनिक सेवा विस्तार।
डिजिटल बैंकिङतर्फ तीव्र रूपान्तरण।
२०२०–२०२६ डिजिटल भुक्तानी, QR सेवा, अनलाइन बैंकिङ, साइबर सुरक्षामा लगानी तथा वित्तीय समावेशीकरणलाई प्राथमिकता।
२०८१/८२ (२०२४/२५) सम्मको वार्षिक प्रतिवेदनले संस्थागत सुधार, डिजिटल सेवा विस्तार र जोखिम व्यवस्थापनलाई निरन्तर प्राथमिकतामा राखेको देखाउँछ।
नेपालको आर्थिक विकासमा योगदान
नेपाल बैंक लिमिटेडको योगदानलाई केवल बैंकिङ सेवासम्म सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। यसले नेपालको आर्थिक संरचनालाई औपचारिक बनाउन, पूँजी परिचालनलाई व्यवस्थित गर्न तथा वित्तीय अनुशासन विकास गर्न ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ।
बचत गर्ने संस्कृतिको विकास गर्यो।
व्यापारिक कारोबारलाई बैंकिङ प्रणालीमा ल्यायो।
उद्योग तथा कृषि क्षेत्रमा पूँजी प्रवाह गर्यो।
सरकारी राजस्व तथा सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्यायो।
ग्रामीण क्षेत्रमा बैंकिङ पहुँच विस्तार गर्यो।
लाखौँ नागरिकलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीसँग जोड्यो।
आधुनिक डिजिटल बैंकिङको आधार तयार गर्यो।
नेपाल बैंक लिमिटेडको इतिहासले एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ—संस्थाहरूको दीर्घकालीन सफलता केवल स्थापना वा आकारमा निर्भर हुँदैन, सुशासन, पारदर्शिता, व्यावसायिक व्यवस्थापन र समयानुकूल सुधारमा निर्भर हुन्छ।
आज विश्व बैंकिङ क्षेत्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), बिग डाटा, डिजिटल भुक्तानी, साइबर सुरक्षा र फिनटेकको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। नेपाल बैंक लिमिटेडले पनि आफ्नो ऐतिहासिक पहिचानलाई जोगाउँदै डिजिटल रूपान्तरणलाई अझ तीव्र बनाउनु आवश्यक छ। ग्राहक अनुभव, नवप्रवर्तन, जोखिम व्यवस्थापन र डेटा सुरक्षामा निरन्तर लगानी गरेमा यसले आगामी दशकहरूमा पनि नेपालको अग्रणी सार्वजनिक वाणिज्य बैंकको स्थान कायम राख्न सक्छ।
करिब नौ दशकअघि स्थापना भएको नेपाल बैंक लिमिटेड आज पनि नेपालको वित्तीय प्रणालीको एउटा बलियो स्तम्भका रूपमा उभिएको छ। यसले आधुनिक बैंकिङको सुरुवात गर्यो, वित्तीय समावेशीकरणलाई गति दियो, औद्योगिक तथा व्यापारिक विकासमा योगदान पुर्यायो र समय–समयमा आएका चुनौतीहरू पार गर्दै आफूलाई पुनः स्थापित गर्यो।
नेपालको आर्थिक इतिहास लेखिँदा नेपाल बैंक लिमिटेडलाई केवल "पहिलो बैंक" भनेर मात्र उल्लेख गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसलाई नेपालको आधुनिक वित्तीय प्रणालीको आधारशिला, औपचारिक बैंकिङ संस्कृतिको प्रवर्तक, र राष्ट्रिय आर्थिक विकासको दीर्घकालीन साझेदारका रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। यही कारणले नेपाल बैंक लिमिटेडको इतिहास केवल अतीतको गौरव नभई भविष्यका वित्तीय संस्थाहरूका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
