येरेवान (आर्मेनिया), २२ वैशाख
दक्षिण काकेसस क्षेत्रको रणनीतिकरूपमा महत्त्वपूर्ण राष्ट्र आर्मेनियाले आफ्नो विदेश नीतिमा ऐतिहासिक मोड लिँदै युरोपेली सङ्घ (इयू)सँग सम्बन्ध गहिरो बनाइरहेको छ। यही सन्दर्भमा आर्मेनियाले मङ्गलबार इयूसँग पहिलो द्विपक्षीय शिखर सम्मेलन आयोजना गर्दै लामो समयदेखिको सहयोगी रुसबाट दूरी बढाउने स्पष्ट सङ्केत दिएको छ।
राजधानी येरेवानमा सम्पन्न उक्त शिखर सम्मेलन युरोपेली राजनीतिक समुदायको आठौँ भेलापछि युरोपका दर्जनौँ नेतालाई एउटै मञ्चमा ल्याउँदै सम्पन्न भएको हो। सोमबार भएको छलफलमा युरोपेली सुरक्षा अवस्था र इरानमा अमेरिका–इजरायल युद्धसम्बन्धी विषयमा पनि चर्चा भएको थियो। यी घटनाक्रमले आर्मेनियाले पश्चिमतर्फ उन्मुख हुने आफ्नो रणनीति तीव्र बनाएको देखाउँछन्।
सन् २०२३ मा अजरबैजानले काराबाख क्षेत्र पुनः नियन्त्रणमा लिएपछि दशकौँ पुरानो पृथकतावादी शासन अन्त्य गर्दै आर्मेनिया र रुसबिचको सम्बन्ध चिसिएको थियो। आर्मेनियाली पक्षले अजरबैजानको आक्रमण रोक्न नसकेको भन्दै त्यहाँ तैनाथ रुसी शान्ति सैनिकको आलोचना गरेको थियो। तर युक्रेन युद्धमा व्यस्त रहेको मस्कोले हस्तक्षेप गर्ने जनादेश नभएको दाबी गर्दै आरोप अस्वीकार गरेको थियो।
येरेवानस्थित क्षेत्रीय अध्ययन केन्द्रका निर्देशक रिचार्ड गिरागोसियनले उक्त युद्धलाई ‘रुस अविश्वसनीय साझेदार भएको स्पष्ट प्रमाण’ भन्दै टिप्पणी गर्नुभयो। त्यसयता प्रधानमन्त्री निकोल पाशिन्यानको नेतृत्वमा आर्मेनियाले पश्चिमसँग सम्बन्ध विस्तारलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसलाई इयुले स्वागत गरेको छ। युरोपेली परिषद्का अध्यक्ष एन्टोनियो कोस्टाले पाशिन्यानलाई युरोप नजिक ल्याउने साहसी राजनीतिक निर्णयका लागि धन्यवाद दिनुभएको छ।
उहाँले आर्मेनियाली लोकतन्त्र सुदृढीकरण र बाह्य हस्तक्षेप तथा गलत सूचना विरुद्धको प्रयास महत्त्वपूर्ण रहेको बताउनुभयो। त्यसैगरी युरोपेली आयोगकी अध्यक्ष उर्सुला भोन डर लेयनले आर्मेनियाले दक्षिण काकेसस र मध्य एसियाबिचको सम्पर्क सञ्जालमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने उल्लेख गर्नुभयो। आर्मेनियाले सन् २०२३ मा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतमा सदस्यता लिएको थियो, जसलाई मस्कोले ‘प्रतिकूल कदम’ भनेको थियो।
उक्त अदालतले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनविरुद्ध युक्रेनबाट बालबालिका अपहरणको आरोपमा पक्राउ पुर्जी जारी गरेको छ। त्यसपछि सन् २०२४ मा आर्मेनियाले मस्को नेतृत्वको सामूहिक सुरक्षा सन्धि सङ्गठनमा आफ्नो सहभागिता रोकेको थियो। अर्को वर्ष, आर्मेनियाली संसद्ले इयूमा सदस्यता लिने औपचारिक इच्छा व्यक्त गर्ने कानुन पारित गरेको थियो।
विश्लेषक गिरागोसियनका अनुसार रुसले छोडेको प्रभाव क्षेत्र अहिले इयूले भर्दै गएको छ। यसमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको तुलनामा युरोपेली सहभागिता बढी व्यावहारिक देखिन्छ । उहाँका अनुसार यो प्रक्रिया दीर्घकालीन रूपमा कम तनावपूर्ण हुन सक्छ। तर आर्मेनिया अझै पनि रुस नेतृत्वको युरेसियन आर्थिक सङ्घको सदस्य छ, जसले वस्तु, पूँजी र श्रमको स्वतन्त्र आवागमन सुनिश्चित गर्छ। यस सङ्गठनमा बेलारुस, काजाकिस्तान र किर्गिस्तान पनि सहभागी छन्। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले हालैको भेटमा आर्मेनिया एकैसाथ इयू र उक्त आर्थिक सङ्घमा रहन नसक्ने चेतावनी दिनुभएको थियो।
प्रधानमन्त्री पाशिन्यानले असङ्गतता स्वीकार गर्दै हाललाई दुवै दिशामा सन्तुलन कायम राख्ने नीति अपनाइने बताउनुभएको थियो। गिरागोसियनले मङ्गलबारको शिखर सम्मेलनलाई नयाँ सदस्यता भन्दा पनि पहिले नै रहेको सम्बन्धलाई थप गहिरो बनाउने प्रयासका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। उहाँका अनुसार यसले रुसलाई स्पष्ट राजनीतिक सन्देश दिएको छ।
शिखर सम्मेलन अजरबैजानसँग बढ्दो तनावबिच भएको हो। अजरबैजानले युरोपेली संसद्को प्रस्तावप्रति आपत्ति जनाउँदै इयूका प्रतिनिधिलाई बोलाएको थियो। त्यसपछि अजरबैजानी सांसदले युरोपेली संसद्सँगको सहकार्य निलम्बन गर्ने निर्णय गरेका छन्। अजरबैजानका राष्ट्रपति इल्हाम अलियेभले युरोपेली संस्थालाई दोहोरो मापदण्ड अपनाएको आरोप लगाउनुभयो । शिखर सम्मेलन स्थल बाहिर पनि प्रदर्शन भएको थियो, जहाँ प्रदर्शनकारीले अजरबैजानमा रहेका आर्मेनियाली बन्दीको फोटो प्रदर्शन गरेका थिए।
आन्तरिक राजनीतिमा पनि यस घटनाले प्रभाव पारेको छ। आगामी निर्वाचनको तयारीमा रहेका प्रधानमन्त्री पाशिन्यानलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देखिएको सक्रियताले राजनीतिक लाभ पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। तर विपक्षी नेता अराम सार्गस्यानले युरोपेली समर्थनलाई चुनाव केन्द्रित भन्दै आलोचना गर्नुभएको छ र अजरबैजानमा रहेका आर्मेनियाली बन्दीको मुद्दा बेवास्ता गरिएको आरोप लगाउनुभएको छ। रासस
